Thỏa thuận được cứu lại sau tranh cãi về dữ liệu

Điểm thay đổi quan trọng nhất nằm ở phần từng yêu cầu Zambia cung cấp dữ liệu sức khỏe và mẫu bệnh phẩm khi phía Mỹ đề nghị. Theo Bộ trưởng Roma Chilengi, bản dự thảo hiện tại không còn bất kỳ điều kiện nào buộc Zambia phải gửi mẫu, đồng thời các điều khoản về dữ liệu cá nhân cũng đã bị xóa. Sự điều chỉnh này cho phép hai bên giữ lại phần hợp tác tài chính và kỹ thuật của thỏa thuận mà không đẩy Lusaka vào một cuộc tranh cãi trong nước về quyền riêng tư, chủ quyền dữ liệu và trách nhiệm đối với người bệnh.

Tổng giá trị 3,6 tỷ USD là nguồn lực kết hợp của hai nước dành cho dịch vụ y tế Zambia trong 5 năm. Chilengi trước đó nói Mỹ dự kiến đóng khoảng 1,5 tỷ USD, trong khi Zambia sẽ gia tăng phần đóng góp của mình. Cách thiết kế này phù hợp với hướng tiếp cận mới của Washington: hỗ trợ tiếp tục nhưng các đối tác châu Phi phải từng bước tự gánh tỷ trọng lớn hơn trong ngân sách y tế quốc gia.

Vì sao các điều khoản cũ gây phản ứng mạnh

Tranh cãi không nằm ở giá trị của việc chia sẻ thông tin dịch tễ. Trong khoa học y tế công cộng, dữ liệu và mẫu bệnh phẩm có thể giúp phát hiện sớm mầm bệnh, theo dõi biến thể và phát triển xét nghiệm, thuốc hoặc vaccine. Vấn đề là cơ chế quyền lợi đi kèm.

Advertisement300 × 250

Các thỏa thuận đã công bố với một số nước châu Phi cho phép dữ liệu hoặc mẫu được chuyển cho một số tổ chức ngoài chính phủ Mỹ nhằm nghiên cứu chẩn đoán và điều trị, nhưng không bảo đảm quốc gia cung cấp dữ liệu sẽ được tiếp cận sản phẩm phát triển từ chính nguồn đó với giá ưu đãi hoặc đúng thời điểm.

Zimbabwe từng bác bỏ một thỏa thuận tương tự, trong khi Namibia và Ghana cũng công khai hoặc được báo chí ghi nhận có phản đối đối với các điều khoản về dữ liệu. Lập luận chung là các quốc gia châu Phi không nên chỉ trở thành nơi cung cấp “nguyên liệu” khoa học mà không có bảo đảm rõ ràng về quyền sở hữu, quyền giám sát, khả năng tiếp cận thuốc và lợi ích được chia sẻ.

“Zambia sẽ không bị buộc phải chia sẻ bất kỳ mẫu bệnh phẩm nào.” Roma Chilengi.

Bài toán cân bằng giữa viện trợ và chủ quyền y tế

Mỹ từ lâu là một đối tác y tế quan trọng của Zambia, đặc biệt trong phòng chống HIV/AIDS, y tế cộng đồng và củng cố năng lực hệ thống. Vì vậy, Lusaka không có lợi ích khi phá vỡ quan hệ hợp tác. Nhưng việc yêu cầu loại bỏ các điều khoản nhạy cảm cho thấy Zambia muốn định hình lại quan hệ theo hướng đối tác có thương lượng, thay vì tiếp nhận các điều kiện chuẩn hóa mà không điều chỉnh theo luật pháp và kỳ vọng xã hội trong nước.

Sự cân bằng đó có ý nghĩa rộng hơn đối với châu Phi. Các quốc gia cần dữ liệu xuyên biên giới để phát hiện dịch bệnh mới, nhưng họ cũng muốn chắc chắn rằng dữ liệu bệnh nhân không bị sử dụng ngoài mục đích đã đồng ý, rằng mẫu sinh học được bảo quản và chuyển giao theo chuẩn đạo đức, và rằng lợi ích từ nghiên cứu sẽ quay trở lại cộng đồng đã cung cấp dữ liệu. Đây không phải là sự đối lập giữa “chia sẻ” và “không chia sẻ”, mà là tranh luận về điều kiện, quyền kiểm soát và tính công bằng.

Một mô hình mới cho hợp tác y tế Mỹ–châu Phi?

Việc Zambia vẫn ký thỏa thuận sau khi sửa điều khoản cho thấy bất đồng về dữ liệu không nhất thiết phải dẫn tới đổ vỡ hợp tác. Nó mở ra một lối đi trung gian: tài trợ, đào tạo, hạ tầng và kiểm soát dịch bệnh có thể tiếp tục, trong khi những vấn đề nhạy cảm về dữ liệu được tách ra để xử lý bằng cơ chế pháp lý chặt chẽ hơn. Nếu mô hình này được các nước khác tham khảo, Washington có thể phải linh hoạt hơn khi đàm phán các thỏa thuận song phương mới.

Đối với Zambia, thách thức tiếp theo sẽ là biến cam kết tài chính thành năng lực y tế bền vững: nhân lực, thuốc thiết yếu, phòng xét nghiệm, dữ liệu nội địa an toàn và nguồn ngân sách quốc gia đủ mạnh để duy trì hệ thống sau khi viện trợ quốc tế giảm dần. Thành công của thỏa thuận vì thế sẽ không chỉ được đo bằng con số 3,6 tỷ USD, mà bằng việc người dân có nhận được dịch vụ tốt hơn mà vẫn giữ được quyền đối với dữ liệu sức khỏe của chính mình hay không.

Đăng ký bản tin QMVN