Những lời ca ngợi tại Nhà Trắng
Trong chuyến thăm Washington của ông Tập Cận Bình tuần trước, hai nhà lãnh đạo nhiều lần nhắc tới hợp tác Trung – Mỹ thời chiến. Ông Trump gọi hai nước là đồng minh trong Thế chiến II và ca ngợi đội Phi Hổ, đơn vị quân nhân Mỹ giúp bảo vệ Trung Quốc trước các đợt không kích của Nhật Bản, còn ông Tập nhắc lại việc hai nước chiến đấu “sát cánh” chống chủ nghĩa quân phiệt Nhật. Thông cáo của Nhà Trắng sau đó viết rằng hai nhà lãnh đạo nhớ lại Mỹ và Trung Quốc “là đồng minh trong Thế chiến II và đã sát cánh chiến đấu để giành chiến thắng”.
Tại Đài Loan, những lời này làm dấy lên lo ngại rằng mối liên kết lịch sử lẽ ra có giá trị với Đài Bắc nay lại trở thành chất keo cho quan hệ giữa Bắc Kinh và Washington. Khi Trung Quốc chiến đấu cùng Đồng minh, chính phủ đại diện là Trung Hoa Dân Quốc, chính quyền bị lật đổ ở đại lục năm 1949 khi lực lượng cộng sản thắng nội chiến và thành lập Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.
Phản ứng của Đài Bắc và thế khó của đảng cầm quyền
Thứ trưởng Ngoại giao Đài Loan Ngô Chí Trung phản đối việc nhắc tới thời chiến tại hội nghị, cáo buộc Bắc Kinh tìm cách thay thế vai trò của Trung Hoa Dân Quốc và gọi đây là một phần của “ngoại giao tự sự”. Nhưng tranh cãi cũng phơi bày thế khó của đảng Dân Tiến, khi đảng này nay viện dẫn di sản thời chiến của Trung Hoa Dân Quốc trên trường quốc tế sau nhiều năm tìm cách phân biệt lịch sử và bản sắc Đài Loan với Trung Quốc đại lục.
Quốc dân đảng, đảng cầm quyền Trung Hoa Dân Quốc thời chiến, cáo buộc chính quyền ông Lại Thanh Đức chỉ nhắc tới nền cộng hòa trước năm 1949 khi có lợi về chính trị. Giám đốc truyền thông Trần Dĩ Tín nói ông Lại năm ngoái dùng cụm “kết thúc Thế chiến II” – cách gọi của Nhật Bản – thay vì “chiến thắng kháng chiến chống Nhật”. Phía Dân Tiến, ông Trang Thụy Hùng, người đứng đầu điều hành nhóm nghị sĩ của đảng, khẳng định “Trung Quốc” chiến đấu cùng Mỹ chính là Trung Hoa Dân Quốc.
Ngôn ngữ ngoại giao giữa các cường quốc thường cố ý mơ hồ và không nên bị diễn giải quá mức.
Cuộc tranh giành di sản lịch sử
Theo ông Vương Tín Hiền, Viện trưởng Viện Quan hệ Quốc tế thuộc Đại học Chính trị Quốc gia ở Đài Bắc, Bắc Kinh từ lâu đã theo đuổi cách kể chuyện thời chiến này, nhưng điều khác biệt lần này là phía Mỹ cũng chỉ dùng từ “Trung Quốc”. Washington dường như muốn dùng ký ức hợp tác thời chiến để ổn định quan hệ, còn Bắc Kinh theo đuổi một lập luận lịch sử rộng hơn về Thế chiến II, Đài Loan và trật tự quốc tế hậu chiến.
Ông Trump muốn đạt được điều gì đó trong ngắn hạn, còn ông Tập muốn một diễn ngôn và câu chuyện dài hạn.
Ông Vương cho rằng cùng với các hoạt động kỷ niệm mà Bắc Kinh gọi là việc Đài Loan được “trao trả” cho Trung Quốc sau khi Nhật Bản đầu hàng năm 1945, những lập luận ấy đang dần hình thành một “chuỗi pháp lý”, và nếu Washington chấp nhận cùng khuôn khổ, vai trò của Trung Hoa Dân Quốc có thể bị “lấy đi trọn gói”. Nhà nghiên cứu Nghiêm Chấn Sinh cùng viện nhận định việc tách Đài Loan khỏi lịch sử Trung Hoa Dân Quốc có nguy cơ đánh mất một sợi dây quý giá với Mỹ, trải dài từ hợp tác thời chiến, tư cách thành viên sáng lập Liên Hợp Quốc đến quan hệ chính trị – an ninh sau nội chiến.
Lập trường các bên và những điều cần dè chừng
Cuộc tranh luận lan cả lên mạng xã hội, nơi có người chỉ trích đảng Dân Tiến phản đối Bắc Kinh “xóa bỏ” Trung Hoa Dân Quốc trong khi chính mình lại xem nhẹ cái tên ấy. Lập trường của các bên có thể tóm lược như sau:
- Bắc Kinh: Văn phòng Sự vụ Đài Loan nói chiến thắng thuộc về toàn thể dân tộc Trung Hoa, thừa nhận lực lượng cộng sản và Quốc dân đảng chiến đấu trên các mặt trận khác nhau, và coi việc thành lập nước năm 1949 là thay đổi chính phủ chứ không thay đổi tư cách pháp lý quốc tế của Trung Quốc.
- Đảng Dân Tiến: khẳng định Trung Hoa Dân Quốc mới là bên chiến đấu cùng Mỹ và phản đối việc Bắc Kinh “thay thế” vai trò này.
- Quốc dân đảng: cho rằng chính quyền hiện tại chỉ viện dẫn lịch sử Trung Hoa Dân Quốc khi thuận tiện.
- Washington: không công nhận Đài Loan là quốc gia độc lập, nhưng phản đối mọi nỗ lực dùng vũ lực và cam kết cung cấp vũ khí cho hòn đảo.
Giới phân tích cho rằng tranh chấp lịch sử có thể trở nên hệ trọng hơn nếu Washington ngày càng dùng thuật ngữ tương tự, bởi việc chỉ nói “Trung Quốc” mà không phân biệt Trung Hoa Dân Quốc thời chiến với Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa hôm nay có thể dần củng cố khả năng định nghĩa lịch sử của Bắc Kinh.
Ít nhất là về vấn đề Thế chiến II, chúng ta thực sự cần phải cẩn trọng.













