Lễ nghi ngoại giao không phải bản hiến chương G2
Cuộc đón tiếp cấp nhà nước tại Washington từ ngày 23 đến 25/9 trở thành một thông điệp thị giác mạnh. Trước công chúng, Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình xuất hiện như hai nhà lãnh đạo có khả năng trực tiếp xử lý những vấn đề vượt xa quan hệ song phương. Theo thông cáo Nhà Trắng ngày 25/9, hai bên đồng ý hướng tới quan hệ ổn định chiến lược mang tính xây dựng, dựa trên tôn trọng, công bằng và có đi có lại. Tân Hoa xã cũng công bố nội dung tương tự. Tuy nhiên, sự thống nhất trong ngôn ngữ ngoại giao không đồng nghĩa với việc đã hình thành một cơ chế hai nước đồng quản trị thế giới.
Khái niệm G2 thường mô tả khả năng Washington và Bắc Kinh cùng quyết định những vấn đề lớn của hệ thống quốc tế. Điều đó khác xa một cuộc gặp thượng đỉnh thành công về nghi thức. Ngay cả khi hai nước đạt được thỏa thuận về thuế quan hay kênh liên lạc công nghệ, đồng minh và đối tác của họ vẫn có quyền lợi riêng. Bởi vậy, cần tách ba tầng ý nghĩa: được tiếp đón như một cường quốc, được đối xử bình đẳng trong thương lượng, và có quyền cùng phân chia ảnh hưởng toàn cầu. Chỉ tầng thứ nhất được thể hiện rõ qua hình ảnh chuyến thăm.
Một từ “có đi có lại”, hai mục tiêu
Trong cách tiếp cận của Bắc Kinh, bình đẳng gắn với chủ quyền, quyền phát triển và sự tôn trọng các lợi ích được coi là cốt lõi. Ngoại trưởng Vương Nghị nhấn mạnh tinh thần bình đẳng sau chuyến thăm, theo tường thuật của Tân Hoa xã.
Với phía Mỹ, từ “reciprocity” còn là thước đo tính cân xứng của nhượng bộ: thị trường được mở tới đâu, rào cản thương mại giảm bao nhiêu, và lợi ích trước mắt có thể kiểm chứng như thế nào. Hai cách hiểu này có thể bổ sung cho nhau trong những thỏa thuận nhỏ, nhưng cũng có thể va chạm khi đụng đến an ninh, công nghệ và cấu trúc quyền lực.
Các kết quả công khai cho thấy hai chính phủ có thể tìm được điểm chung khi chi phí đối đầu quá lớn. Reuters ghi nhận bước tiến về cắt giảm thuế đối với một số hàng hóa, kéo dài thời gian đình chiến thương mại và thiết lập đối thoại liên quan trí tuệ nhân tạo. Nhà Trắng xác nhận kế hoạch lập kênh trao đổi về những sự cố công nghệ mới nổi; hai bên cũng nêu ý định ủng hộ nhau tại các kỳ hội nghị đa phương sắp tới. Tuy vậy, đây mới là những cơ chế quản lý bất đồng. Chúng không xóa bỏ cạnh tranh về chuỗi cung ứng, tiêu chuẩn kỹ thuật hay an ninh khu vực.
Ấn Độ và khoảng trống trong bàn cờ lớn
Tại New Delhi, câu chuyện G2 chạm tới một mối quan tâm chiến lược lâu dài: Ấn Độ không muốn trật tự châu Á được sắp xếp chỉ qua thỏa thuận của hai nước lớn. Quan hệ Ấn - Mỹ trong nhiều năm được thúc đẩy một phần bởi nhu cầu cân bằng ảnh hưởng Trung Quốc, song Ấn Độ vẫn theo đuổi quyền tự chủ chiến lược. Một Washington sẵn sàng mặc cả trực tiếp với Bắc Kinh khiến giới hoạch định chính sách Ấn Độ phải tính tới khả năng lợi ích của mình bị đặt sau các ưu tiên khác.
Nhưng sự lo ngại không nhất thiết đồng nghĩa một liên minh G2 đã thành hình. Trong bài phân tích tham khảo của South China Morning Post, các nhà nghiên cứu đưa ra đánh giá khác nhau: có người coi nghi thức là dấu hiệu Mỹ nhìn nhận sức nặng Trung Quốc, trong khi người khác nhấn mạnh cạnh tranh căn bản vẫn chi phối quan hệ song phương. Cách đọc thận trọng hơn là Ấn Độ có thêm lý do đa dạng hóa quan hệ, cải thiện khả năng tự chủ về công nghệ và duy trì các kênh trao đổi với cả Washington lẫn Bắc Kinh.
Phép thử nằm ở các quyết định sau hội nghị
Câu hỏi về vai trò Trung Quốc trong “phương Nam toàn cầu” cũng vì thế phức tạp hơn. Một quốc gia có thể đồng thời là cường quốc kinh tế - quân sự và tự nhận đại diện cho lợi ích của các nước đang phát triển. Nhưng khi được tiếp đón như một đối tác ngang tầm Mỹ, Bắc Kinh phải đối mặt với kỳ vọng lớn hơn về trách nhiệm quốc tế. Những nước nhỏ sẽ đánh giá Trung Quốc không chỉ qua tuyên bố đoàn kết mà qua việc tiếng nói của họ có được lắng nghe trong thương mại, tài chính và an ninh hay không.
Dấu hiệu của một G2 thực chất sẽ không nằm ở thảm đỏ hay tiệc quốc yến. Nó phải thể hiện bằng cơ chế cùng đặt ra luật chơi, khả năng thực thi cam kết bền vững, và việc các quốc gia khác bị giới hạn lựa chọn chính sách. Hiện chưa có đủ bằng chứng để khẳng định bước chuyển ấy đã xảy ra. Chính sự phân biệt giữa biểu tượng ngoại giao và quyền lực thể chế giúp nhìn rõ hơn ý nghĩa chuyến thăm: nó có thể hạ nhiệt căng thẳng, nhưng chưa khép lại những khác biệt đang định hình thế kỷ này.

















