Tham vọng chung, thực tế nhiều hệ thống
ASEAN muốn xây dựng không gian số nơi thương nhân có thể bán hàng, nhận tiền và chuyển thông tin hợp pháp qua biên giới với ít thủ tục hơn. Theo thông báo chính thức ngày 1/6/2026, các nhà đàm phán đã giải quyết những vấn đề còn tồn đọng trong cuộc họp ở Manila cuối tháng 5. Thỏa thuận dự kiến bao trùm thương mại điện tử, giao dịch không giấy tờ, thanh toán điện tử, bảo vệ người tiêu dùng, dữ liệu và công nghệ mới nổi. Nhưng kết thúc đàm phán không đồng nghĩa các quy định đã được nội luật hóa, cũng không có nghĩa mọi doanh nghiệp lập tức được dùng chung một cổng thanh toán.
Từ cửa hàng thủ công xuất khẩu sang nước láng giềng đến công ty phần mềm phục vụ cả khu vực, lợi ích lớn nhất sẽ đến từ khả năng dự đoán trước quy trình. Một doanh nghiệp càng nhỏ càng khó chi trả cho đội ngũ pháp lý để xử lý nhiều hệ thống giấy phép, quy tắc lưu trữ dữ liệu và nghĩa vụ báo cáo. Việc tương thích tiêu chuẩn có thể giảm chi phí đó; ngược lại, các cam kết không đủ rõ có nguy cơ chỉ tạo thêm một tầng thủ tục.
Dữ liệu và thanh toán là phép thử đầu tiên
Quy định về dữ liệu thường phản ánh ưu tiên riêng của từng chính phủ: một nước nhấn mạnh dòng chảy thông tin, nước khác đặt nặng quyền kiểm soát hoặc lưu trữ trong nước. Khi các yêu cầu này thiếu cơ chế công nhận lẫn nhau, nền tảng thương mại điện tử phải điều chỉnh hệ thống cho từng thị trường.
Deborah Elms thuộc Hinrich Foundation cảnh báo rằng khái niệm “tương thích” sẽ không giúp ích nhiều nếu thiếu tiêu chí cụ thể để doanh nghiệp áp dụng.
Thanh toán xuyên biên giới cũng đặt ra câu hỏi thực dụng: người bán nhận tiền bằng cách nào, khách hàng được hoàn tiền ra sao và ai xử lý tranh chấp khi giao dịch xảy ra sự cố? Tương tự, chứng từ điện tử muốn thay thế giấy tờ truyền thống phải được cơ quan có thẩm quyền ở cả hai phía công nhận. Một hiệp định tốt cần biến những mục tiêu trừu tượng thành quy trình kỹ thuật, lịch triển khai và đầu mối chịu trách nhiệm.
Linh hoạt là sức mạnh nhưng cũng là giới hạn
ASEAN lâu nay chủ trương tôn trọng điều kiện khác nhau của các thành viên. Cách tiếp cận theo nguyên tắc, cùng lộ trình thực hiện theo từng giai đoạn, có thể giúp những nền kinh tế có năng lực số chưa đồng đều tham gia thay vì bị bỏ lại. Hafidzi Razali, người sáng lập Strategic Counsel, cho rằng chính sách linh hoạt cũng hữu ích khi trí tuệ nhân tạo đang làm xuất hiện rủi ro mới nhanh hơn tốc độ sửa luật.
Tuy nhiên, tiền lệ buộc các bên thận trọng. Hiệp định Thương mại Điện tử ASEAN ký năm 2019, có hiệu lực năm 2021, đã gặp tình trạng thực hiện không đều. Những quy định hữu ích trên giấy có thể bị vô hiệu hóa bởi thủ tục trong nước, thiếu cán bộ chuyên môn hoặc năng lực an ninh mạng hạn chế. Do đó, DEFA cần cơ chế đánh giá tiến độ thực tế, hỗ trợ kỹ thuật và trao đổi thường xuyên với doanh nghiệp.
Thước đo thực sự nằm ở người sử dụng
Nghiên cứu chuẩn bị về DEFA, có tham vấn hơn 2.000 doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa cùng đại diện công và tư, chỉ ra các rào cản như tiêu chuẩn thanh toán khác nhau, thiếu kết nối hạ tầng thương mại và khó khăn trong chia sẻ dữ liệu. ASEAN từng nêu kịch bản kinh tế số khu vực có thể đạt tới 2.000 tỷ USD vào năm 2030 nếu các chính sách được thực thi hiệu quả. Đây là tiềm năng theo kịch bản, không phải kết quả được bảo đảm.
Khoảng cách kết nối giữa đô thị và nông thôn có thể quyết định ai được hưởng lợi trước. Farlina Said thuộc Viện Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế Malaysia nhấn mạnh nhu cầu năng lực thể chế và bảo mật tương xứng với khối lượng giao dịch số tăng lên. Đối với người bán nhỏ, thành công của DEFA có thể rất giản dị: đăng ký ít biểu mẫu hơn, nhận tiền nhanh hơn, xử lý khiếu nại minh bạch hơn và tiếp cận khách hàng ở quốc gia bên cạnh mà không phải trở thành chuyên gia luật.
