Giá trị của ký ức và di sản văn hóa trong thời đại công nghệ
Ở một thời kỳ mà tốc độ phát triển không chỉ làm con người bận rộn mà còn thúc đẩy sự lãng quên, việc gìn giữ ký ức trở thành một giá trị chiến lược để bảo tồn những di sản văn hóa quý giá. Điều này đặc biệt quan trọng đối với tác phẩm của các nhà văn, triết gia lớn, vốn là nguồn tri thức quý báu dù không mang lại hiệu quả thực tiễn tức thời. Trong bối cảnh công nghệ số ngày càng chiếm ưu thế, điều này lại càng cần thiết hơn để duy trì sự phong phú của tư duy và khám phá cái đẹp trong nghệ thuật và tri thức tinh thần.
Ý tưởng này được thể hiện xuyên suốt trong các tác phẩm của Nuccio Ordine, giáo sư văn học Ý tại Đại học Calabria, nổi bật như hai tập sách do nhà xuất bản Acantilado ấn hành: La utilidad de lo inútil (tạm dịch: "Giá trị của sự vô ích") và Clásicos para la vida (“Những tác phẩm cổ điển cho cuộc sống”). Các tác phẩm này đã được dịch sang tiếng Tây Ban Nha bởi Jordi Bayod. Tập đầu là một dạng tuyên ngôn, còn tập sau là tuyển tập các đoạn trích từ năm mươi tác giả nổi bật, từ Shakespeare, Stefan Zweig đến Borges, Thomas Mann và Pessoa, cùng phần giới thiệu sâu sắc về vai trò của các tác phẩm cổ điển.
Nuccio Ordine và sự bảo vệ giáo dục nhân văn
Nuccio Ordine, người qua đời vào năm 2023, nổi bật với niềm đam mê sâu sắc dành cho văn hóa cổ điển, đặc biệt là thời kỳ Phục Hưng và tư tưởng tự do, phức tạp của Giordano Bruno – một linh mục đồng thời cũng là kẻ dị giáo tự do tư tưởng. Ông từng giữ chức giáo sư khách mời tại nhiều trung tâm nghiên cứu của các trường đại học hàng đầu, là thành viên Viện Khoa học Nga cũng như Quỹ Alexander von Humboldt.
Trong bối cảnh áp lực của sự chuyên môn hóa ngày càng lớn và nhu cầu nhanh chóng trang bị kỹ năng cho thị trường lao động, Ordine lưu ý rằng giáo dục không chỉ đơn thuần là đào tạo kỹ thuật hay thực dụng. Thay vào đó, giáo dục phải giúp hình thành một con người giàu sự khoan dung, tri thức rộng mở và tư duy độc lập. Ông dùng lời của Albert Einstein làm minh chứng: mục tiêu của nhà trường là giúp học sinh phát triển một nhân cách hài hòa, chứ không phải chỉ trở thành chuyên gia trong một lĩnh vực cụ thể.
Ngay cả trong giáo dục kỹ thuật, Ordine nhấn mạnh vai trò của việc phát triển năng lực tư duy độc lập và khả năng đánh giá tổng thể chứ không phải chỉ tập trung vào kiến thức chuyên ngành. Ông cũng cảnh báo rằng nhiều quốc gia, chẳng hạn như ở Châu Âu, đang dần lãng quên nguồn cội văn hóa khi giảm sút việc giảng dạy các ngôn ngữ cổ, triết học, văn học, âm nhạc và nghệ thuật. Điều này tạo ra một môi trường giáo dục thiên về kết quả nhanh chóng mà bỏ qua sự phát triển toàn diện của nhân cách.
Giáo dục số và vai trò của những người thầy
Mặc dù sự phát triển của công nghệ kỹ thuật số giúp người học truy cập thông tin nhanh hơn, Ordine cảnh báo rằng điều này chỉ mang lại lợi ích thực sự khi người học có nền tảng kiến thức trước đó để xử lý và chuyển đổi thông tin thành kiến thức thực sự. Thiếu sự chuẩn bị tối thiểu, việc tiếp cận thông tin trên mạng có thể chỉ dẫn đến sự mơ hồ và khó khăn trong việc học hỏi hiệu quả.
Ông nhấn mạnh vai trò quan trọng của những người giáo viên xuất sắc, những người có khả năng hướng dẫn và khai mở con đường đi tới tri thức sâu sắc hơn. Điển hình là câu chuyện về nhà văn Albert Camus, người từng nhắc đến thầy giáo thời thơ ấu Louis Germain như một nhân tố quan trọng giúp ông vượt qua hoàn cảnh khó khăn và phát triển cá nhân, minh chứng sức mạnh biến đổi của giáo dục đối với con người.
Trong lá thư hồi đáp, thầy Germain đã ca ngợi sự say mê học tập và thái độ lạc quan của Camus khi còn nhỏ. Câu chuyện này tượng trưng cho vai trò thiết yếu của trường học và nhà giáo trong xây dựng không chỉ kiến thức mà còn cả một nền văn hóa rộng mở và khả năng tư duy phản biện. Theo Ordine, nhà trường, bao gồm cả đại học, nên là nơi khuyến khích sự khác biệt, dám đi ngược lại với những quan điểm chính thống để phát triển tư duy đa chiều.
Khẳng định giá trị của tri thức “vô ích” và nghệ thuật
Trong tác phẩm mang tính tuyên ngôn La utilidad de lo inútil , Ordine bảo vệ giá trị của văn học và tri thức không mang lại hiệu quả thực tiễn khách quan tức thì. Ông phản đối mô hình đại học mang tính thương mại hóa, nơi sinh viên bị xem như khách hàng. Thay vào đó, ông nhấn mạnh giá trị trường tồn của các tác phẩm cổ điển, giọng nói của các nhà cổ điển và lòng nhân phẩm con người, không phải qua việc sở hữu vật chất mà là qua sự thưởng thức và trải nghiệm tri thức.
Theo Ordine, nghệ thuật và tri thức “vô ích” có một công dụng sâu sắc trong việc làm phong phú cảm xúc và nhân tính con người. Ông dẫn chứng quan điểm của nhà triết học Martin Heidegger cho rằng giá trị của cái hữu ích không chỉ nằm ở việc có kết quả thực dụng mà còn chứa đựng chức năng làm giàu đời sống tinh thần.
Tiêu biểu là ví dụ trong El libro del té (1906) của tác giả Nhật Bản Kakuzo Okakura, tác giả mô tả sự ra đời của thơ ca tình yêu gắn liền với việc yêu hoa, sự chuyển đổi mang tính biểu tượng khi con người trao tặng hoa cho người yêu vượt lên trên bản năng động vật, đánh dấu sự bước vào thế giới nghệ thuật và sự nhận thức về “giá trị tinh tế của sự vô ích”. Đây là một minh chứng sâu sắc cho tầm quan trọng của nghệ thuật và văn hóa nhân văn trong đời sống hiện đại.
Theo đánh giá của nhiều nhà nghiên cứu, tinh thần của Ordine còn là một sự thức tỉnh cần thiết trong thời đại mà văn hóa bị chi phối bởi tốc độ và hiệu quả tức thì, giúp ta nhìn nhận lại giá trị bền vững của di sản văn hóa cổ điển cũng như vai trò nền tảng của giáo dục nhân văn.
Những điều bổ ích rút ra từ bài viết
- Những kiến thức không có ứng dụng thực tiễn ngay lập tức vẫn có giá trị phát triển tư duy và nhân cách toàn diện.
- Giáo dục không chỉ là đào tạo kỹ thuật mà cần hình thành sự khoan dung và tư duy độc lập.
- Việc giáo dục nhân văn đang bị giảm sút ở nhiều nơi, đặt ra thách thức cho sự phát triển bản thân con người.
- Công nghệ kỹ thuật số hỗ trợ học tập tốt khi có nền tảng kiến thức vững chắc để xử lý thông tin.
- Giá trị của tri thức "vô ích" trong nghệ thuật giúp làm phong phú cảm xúc và phát triển nhân tính con người.
Đăng ký bản tin QMVN
Bản tin buổi sáng mỗi ngày - chỉ những bài đáng đọc, không spam.









