Khôi phục vai trò hòa giải trong một thế giới không còn chờ Liên Hợp Quốc
Thách thức đầu tiên của Tổng thư ký mới là giành lại không gian chính trị mà Liên Hợp Quốc đã đánh mất. Trong các cuộc chiến lớn gần đây, từ Ukraine, Gaza đến Iran, nhiều quyết định quan trọng được thương lượng bên ngoài khuôn khổ Liên Hợp Quốc. Điều đó không có nghĩa tổ chức này không còn giá trị: các cơ quan cứu trợ, gìn giữ hòa bình, tị nạn, y tế và phát triển vẫn hoạt động ở nơi ít tổ chức nào khác có thể thay thế. Nhưng khoảng cách giữa vai trò nhân đạo và vai trò chính trị ngày càng lớn.
Một Tổng thư ký hiệu quả vì vậy phải biết khi nào nên nói lớn và khi nào nên làm việc âm thầm. Kofi Annan từng xây dựng ảnh hưởng bằng việc trực tiếp tham gia hòa giải, duy trì quan hệ với cả cường quốc lẫn các bên đối địch. Trong môi trường hiện nay, người đứng đầu Liên Hợp Quốc cần một năng lực tương tự nhưng khó hơn: đủ độc lập để giữ uy tín, đủ thực dụng để được các bên chấp nhận, và đủ kiên trì để duy trì kênh đối thoại ngay cả khi Hội đồng Bảo an bị chia rẽ.
“Thế giới không cần một Liên Hợp Quốc yếu hơn. Thế giới cần một Liên Hợp Quốc đủ mạnh để đối diện với thế giới như nó đang tồn tại.” — António Guterres
Cải tổ bộ máy trong lúc tài chính suy kiệt
Cuộc khủng hoảng lớn thứ hai nằm trong chính tòa nhà Liên Hợp Quốc. Dữ liệu của sáng kiến UN80 cho thấy nợ đóng góp bắt buộc đối với Ban Thư ký đã tăng từ khoảng 3,4 tỷ USD năm 2022 lên 6,6 tỷ USD vào tháng 4/2026.
Ngân sách thường xuyên năm 2026 được Đại hội đồng thông qua ở mức 3,45 tỷ USD, thấp hơn khoảng 7% so với ngân sách năm trước. Nhiều cơ quan đồng thời đối mặt với cắt giảm nguồn tài trợ tự nguyện.
Mỹ vẫn là nhà đóng góp lớn nhất nhưng cũng là tâm điểm của khủng hoảng thanh khoản. Tháng 9/2026, Washington thanh toán 725 triệu USD cho ngân sách thường xuyên và 102 triệu USD cho gìn giữ hòa bình, nhưng Reuters cho biết Mỹ vẫn còn nợ khoảng 1,312 tỷ USD đối với ngân sách thường xuyên. UNHCR riêng trong năm 2026 đã cảnh báo thiếu hụt gần 5,8 tỷ USD và nguy cơ hàng triệu người tị nạn mất hỗ trợ.
Vì thế, cải tổ không thể chỉ là giảm nhân sự. Tổng thư ký mới phải làm ba việc cùng lúc: cắt những thủ tục ít giá trị, hợp nhất hoạt động trùng lặp và thuyết phục các chính phủ rằng một Liên Hợp Quốc hiệu quả cần được tài trợ ổn định. Nếu cải cách chỉ trở thành một chương trình thắt lưng buộc bụng, tổ chức có thể nhỏ hơn nhưng không nhất thiết mạnh hơn.
Hội đồng Bảo an: nút thắt về tính chính danh
Nút thắt khó nhất vẫn là Hội đồng Bảo an. Cấu trúc quyền lực của cơ quan này phản ánh năm 1945: Mỹ, Nga, Trung Quốc, Anh và Pháp là năm thành viên thường trực nắm quyền phủ quyết. Trong khi đó, châu Phi với 54 quốc gia thành viên và hơn một tỷ dân không có ghế thường trực; Mỹ Latin cũng không có. Nhiều quốc đảo chịu rủi ro tồn vong vì biến đổi khí hậu cũng gần như không có quyền lực cấu trúc trong cơ quan quyết định các vấn đề hòa bình và an ninh.
Các nước đều nói cần cải cách nhưng bất đồng về cách thực hiện đã kéo dài hàng thập niên: thêm bao nhiêu ghế, khu vực nào được đại diện, ghế mới có quyền phủ quyết hay không, và làm thế nào để sửa Hiến chương. Mô hình châu Phi được thảo luận năm 2026 tiếp tục yêu cầu ít nhất hai ghế thường trực và năm ghế không thường trực cho châu Phi, cùng quyền phủ quyết nếu cơ chế phủ quyết vẫn tồn tại.
Tổng thư ký không thể tự thay đổi Hội đồng Bảo an, nhưng có thể tạo áp lực chính trị, xây dựng liên minh và buộc vấn đề đại diện phải được thảo luận liên tục. Tính chính danh là nguồn vốn vô hình của Liên Hợp Quốc; nếu hàng tỷ người cảm thấy cấu trúc ra quyết định không phản ánh thế giới hiện đại, hiệu quả của toàn bộ tổ chức sẽ tiếp tục bị xói mòn.
Người đứng đầu mới cần vừa là nhà ngoại giao, vừa là nhà quản trị
Quy trình lựa chọn người kế nhiệm Guterres cũng phản ánh kỳ vọng về kiểu lãnh đạo mới. Theo Liên Hợp Quốc, các ứng viên phải có năng lực lãnh đạo và quản trị đã được chứng minh, kinh nghiệm sâu về quan hệ quốc tế, kỹ năng ngoại giao, truyền thông và đa ngôn ngữ. Tính đến đầu tháng 10/2026, bảy ứng viên còn hiệu lực gồm Ivonne A-Baki, María Fernanda Espinosa, Rafael Mariano Grossi, Rebeca Grynspan, Olara Otunnu, Carolyn Rodrigues Birkett và Macky Sall.
Bốn trong số bảy ứng viên là phụ nữ. Sau 80 năm chưa từng có nữ Tổng thư ký, vấn đề giới không còn chỉ mang tính biểu tượng. Một lựa chọn như vậy sẽ gửi tín hiệu về khả năng tự đổi mới của tổ chức, dù giới tính không thể thay thế năng lực chính trị và quản trị. Cuối cùng, Hội đồng Bảo an sẽ đề cử một người và Đại hội đồng gồm 193 nước sẽ bổ nhiệm.
Người chiến thắng sẽ cần một bộ kỹ năng hiếm có: biết thương lượng như một nhà ngoại giao, quản lý như một CEO, nói thay cho người yếu thế như một nhà hoạt động, và hiểu rằng AI, khí hậu, nợ, chiến tranh và bất bình đẳng không còn là những hồ sơ tách biệt. Trong một thế giới ngày càng phân mảnh, nhiệm vụ lớn nhất có lẽ không phải là khiến mọi quốc gia đồng ý với nhau, mà là giữ cho họ còn một căn phòng chung để tiếp tục nói chuyện.














