Mưa, ngập và một nguyên nhân ít được nhắc tới
Hơn ba giờ chiều, bầu trời Mexico City chuyển xám; một giờ sau, mưa như trút nước. Người dân đều hiểu điều đó đồng nghĩa với ngập lụt, từ những vũng nước đủ làm ướt gấu quần đến những trận ngập làm chết máy xe. Nguyên nhân đã được ghi nhận rõ, nhưng có một yếu tố hiếm khi được nhắc tới: việc đổ dầu ăn xuống cống rãnh.
Theo giáo sư sinh học Luis Zambrano của UNAM, dầu trong đường ống không phải nguyên nhân lớn nhất gây ngập; những khu vực ngập sâu hàng mét thường gặp các vấn đề hệ thống như thiếu xử lý nước thải và đô thị hóa tràn lan trên các tầng chứa nước. Tuy nhiên, những trận ngập nhẹ, sâu tới 15 cm, lại gắn chặt với rác tích tụ trong đường ống và tình trạng thiếu bảo trì.
Khi dầu mỡ hóa thành đá
Trong các buổi hội thảo hằng tuần dành cho sinh viên UNAM, bà Juana Villada giải thích rằng dầu mỡ tích tụ trong ống trộn lẫn với xà phòng, muối, thức ăn thừa và rác, tạo thành một khối rắn bám chặt vào thành ống. Khối này cứng đến mức các sinh viên tham gia dự án dùng xà phòng từ dầu tái chế để làm tượng điêu khắc từ vật liệu tái chế, chủ yếu là nhựa PVC.
*“Nó cứng đến mức khi làm việc, chúng tôi thử khoan vào mà không được.” — Một sinh viên tham gia dự án*
Hình ảnh ấy cho thấy tác hại âm thầm của những thói quen tưởng chừng nhỏ: mỗi lần đổ dầu xuống bồn rửa, người ta lại góp thêm một lớp vào “bức tường” đang dần bít kín hệ thống thoát nước của thành phố.
Một hành trình không thể truy vết
Mối quan tâm của bà Villada bắt nguồn từ hai trải nghiệm: những giờ chăm mẹ chạy thận, khi bà phát hiện xà phòng làm từ dầu tái chế và natri hydroxit tẩy được vết bẩn mà các chất tẩy khác bó tay, và thời gian làm kiểm định viên an toàn thực phẩm. Cuộc khảo sát kéo dài bốn năm của bà ở nhiều quận cho thấy:
- Phần lớn cơ sở kinh doanh vứt bỏ dầu đã qua sử dụng, chủ yếu xuống cống.
- Một số cơ sở tặng hoặc bán dầu, nhưng không có cơ chế truy xuất điểm đến cuối cùng.
- Dầu thải có thể được xử lý hóa chất để trông như mới rồi quay lại căn bếp, gây lo ngại cho sức khỏe.
Salmy – gương mặt bốn chân của dự án
Bà Villada được nhận ra dễ dàng trong khuôn viên trường với chiếc áo blouse đặc trưng và người bạn đồng hành: chú chó Salmy mà bà tìm thấy ngay trong trường. Khoác chiếc áo blouse nhỏ xíu, Salmy ngồi trên chiếc xe đẩy làm từ vật liệu tái chế, đi khắp các con phố quanh trường để thu gom bình dầu đặt trước cửa các cơ sở kinh doanh.
*“Chúng tôi nhận ra nó giúp truyền tải thông điệp mà không gây cảm giác tội lỗi, không trừng phạt, không ép buộc.” — Juana Villada*
Nhờ cách tiếp cận nhẹ nhàng ấy, nhóm đã thu gom được hơn 4.000 lít dầu chỉ trong một năm. Sinh viên còn chủ động tìm đến, xin quyên góp dầu từ cửa hàng của gia đình mình.
Từ chất thải thành xà phòng và những căn bếp an toàn hơn
Trong phòng thí nghiệm thơm mùi xà phòng, dầu được lấy mẫu phân tích, rồi đưa vào máy ly tâm gắn với chiếc xe đạp cùng enzyme để tách cặn bẩn. Dầu sạch nhất được dùng cho các tác phẩm điêu khắc để bảo đảm an toàn cho sinh viên, phần còn lại thành xà phòng lỏng lau bề mặt. Theo bà Villada, dùng dầu chiên quá nhiều lần sẽ sinh ra các hợp chất có khả năng gây ung thư.
Dự án trao nhãn “Tôi là bạn của Salmy” cho các cơ sở tuân thủ quy tắc an toàn, và bà Villada hy vọng sẽ lập trang web liệt kê các cơ sở được chứng nhận. Một nhà hàng Hàn Quốc ở khu Copilco là một trong những nơi đầu tiên nhận nhãn. Chị Mariana, 28 tuổi, nhân viên nhà hàng, cho biết trước đây dầu được dùng đến khi cháy đen.
*“Giờ chúng tôi đã biết những rủi ro sức khỏe, nên không dùng đến mức đó nữa.” — Mariana*
