Một Nobel dành cho câu hỏi nền tảng
Ngày 7/10, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển trao Nobel Hóa học 2026 cho Henri B. Kagan và Kenso Soai. Theo thông cáo của viện, giải thưởng ghi nhận “phát hiện hiệu ứng phi tuyến và tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng”. Hai nhà khoa học cùng chia giải thưởng trị giá 12 triệu krona Thụy Điển; lễ trao giải dự kiến diễn ra tại Stockholm ngày 10/12.
Soai sinh tại Hiroshima và hiện là giáo sư danh dự của Đại học Khoa học Tokyo. Khi nhận tin, ông đang đi mua sắm gần nhà, một khoảnh khắc đời thường tương phản với chặng đường nghiên cứu kéo dài nhiều thập niên. Tại cuộc họp báo tối 7/10, ông bày tỏ niềm biết ơn với giảng viên, sinh viên và những người từng làm việc cùng mình. Ông cho biết quá trình tìm kiếm kết quả không phải lúc nào cũng dễ dàng, nhưng niềm vui khám phá đã giúp ông tiếp tục.
Người cùng nhận giải, Kagan, là nhà hóa học Pháp có nhiều đóng góp quan trọng cho xúc tác bất đối xứng. Công trình của hai nhà nghiên cứu khác nhau về phương pháp và thời điểm, nhưng gặp nhau ở một mục tiêu lớn: tìm hiểu vì sao phản ứng hóa học có thể thiên về một trong hai cấu trúc phân tử đối xứng qua gương.
Hai bàn tay, hai phân tử và một lựa chọn
Hãy đặt bàn tay trái cạnh bàn tay phải: chúng trông gần như giống hệt, nhưng không thể chồng khít lên nhau. Trong hóa học, hiện tượng tương tự được gọi là tính đối quang.
Nhiều phân tử tồn tại dưới hai dạng ảnh gương, thường gọi là các đồng phân đối quang. Mỗi dạng có thể tương tác khác nhau với một cơ thể vốn cũng được cấu tạo từ các hệ phân tử có tính đối quang.
Đó là lý do ngành dược đặc biệt quan tâm đến khả năng tạo ra đúng dạng phân tử mong muốn. Hai dạng có thể không tạo ra tác dụng sinh học giống nhau; việc kiểm soát tỷ lệ của chúng góp phần giúp quy trình tổng hợp chính xác và dễ đánh giá hơn. Tuy nhiên, Nobel năm nay không có nghĩa mọi loại thuốc đều trực tiếp bắt nguồn từ phản ứng của Soai, cũng không phải lời khẳng định rằng bí ẩn nguồn gốc sự sống đã được giải quyết trọn vẹn.
Bài toán sâu xa hơn là vì sao các hệ sinh học lại có xu hướng ưu tiên một hướng đối quang. Protein trong cơ thể sử dụng các amino acid theo một trật tự định hướng đặc thù. Để hiểu điều này, các nhà hóa học cần giải thích làm thế nào một thiên lệch rất nhỏ ban đầu có thể lớn dần, thay vì bị trung hòa trong hỗn hợp hai dạng phân tử.
Khi một thiên lệch nhỏ được khuếch đại
Kagan góp phần nhận diện các hiệu ứng phi tuyến: sự khác biệt nhỏ ở thành phần ban đầu có thể tạo nên mức độ chọn lọc lớn hơn nhiều so với dự đoán đơn giản. Đây là một trong những chìa khóa để nhìn lại cách một phản ứng hóa học tự tổ chức và tạo ra sản phẩm thiên về một cấu hình.
Soai đưa câu chuyện tiến xa bằng một dạng tự xúc tác bất đối xứng đặc biệt, trong đó sản phẩm của phản ứng thúc đẩy quá trình tạo thêm sản phẩm có cùng hướng đối quang. Khi hệ thống được khuếch đại, chênh lệch lúc đầu có thể trở thành ưu thế rõ rệt. Phản ứng mang tên ông trở thành ví dụ nổi tiếng để nghiên cứu sự hình thành bất đối xứng trong hóa học.
Các nhà khoa học nhấn mạnh ý nghĩa nền tảng của khám phá. Nó cung cấp một cơ chế khả dĩ giải thích cách một ưu thế phân tử hình thành, đồng thời gợi mở hướng nghiên cứu trong tổng hợp hữu cơ và hóa học sự sống. Nhưng từ một phản ứng được kiểm soát trong phòng thí nghiệm đến giải thích toàn bộ lịch sử hóa học của Trái Đất vẫn là khoảng cách đáng kể.
Niềm vui của người làm khoa học và giá trị dài lâu
Ở tuổi 76, Soai nói ông vui mừng khi công trình được quốc tế nhìn nhận. Ông cũng không coi vinh dự ấy là dấu chấm hết, bởi vẫn còn những điều khó lý giải về cơ chế và phạm vi áp dụng của các hệ tự xúc tác. Sự thận trọng này rất gần với tinh thần khoa học: ngay cả khi một phát hiện được vinh danh, những câu hỏi mới vẫn tiếp tục xuất hiện.
Nobel 2026 đồng thời đặt nghiên cứu cơ bản vào trung tâm chú ý. Thành quả ấy không nhất thiết xuất hiện ngay dưới dạng một viên thuốc mới hay một sản phẩm có thể mua được. Nó có thể là nguyên lý giúp các thế hệ nghiên cứu sau thiết kế phản ứng tốt hơn, hiểu rõ tính chọn lọc và đánh giá rủi ro của các phân tử phức tạp.
Từ Hiroshima đến Stockholm, hành trình của Soai cho thấy khoa học đôi khi tiến lên nhờ sự kiên nhẫn với một hiện tượng nhỏ. Không phải mọi thí nghiệm đều tạo ra kết quả mong đợi, nhưng mỗi lần quan sát kỹ một chi tiết bất thường có thể mở cánh cửa dẫn tới cách hiểu mới về thế giới vật chất.
















