Đòi hỏi tiếp cận và khoảng trống giám sát ngày một lớn
Trong tuyên bố chung trước Hội đồng Thống đốc IAEA gồm 35 nước, bốn cường quốc phương Tây thúc giục Tehran mở cửa các địa điểm bị đánh trúng trong cuộc xung đột kéo dài 12 ngày vào tháng 6/2025. Họ cáo buộc Iran cản trở hoạt động giám sát. Đằng sau lời chỉ trích là một yêu cầu rất cụ thể: thanh sát viên cần tiếp cận vật liệu, hồ sơ và thiết bị để khôi phục khả năng kiểm chứng độc lập. Một công trình bị phá hủy không đồng nghĩa rằng mọi thứ từng được cất giữ bên trong đã được xác định rõ ràng.
Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi cho biết trong quý trước các cuộc thanh sát chỉ diễn ra tại Bushehr, nhà máy điện không bị ảnh hưởng bởi các cuộc không kích. Cơ quan này chưa thể kiểm tra trực tiếp những cơ sở làm giàu uranium bị tấn công cũng như xác nhận đầy đủ số vật liệu đã được kiểm kê trước đó. Khoảng trống ấy không phải bằng chứng Iran đã chế tạo vũ khí hạt nhân; nó cho thấy hệ thống kiểm chứng thiếu dữ liệu để đưa ra kết luận đáng tin cậy.
Iran đặt câu hỏi về an toàn và bảo mật
Tehran phản đối cách lý giải của phương Tây. Trong văn bản gửi các nước thành viên, Iran cho rằng các cuộc tấn công năm 2025 cùng nguy cơ bị tấn công tiếp chính là nguyên nhân căn bản khiến thanh sát không thể trở lại bình thường.
Chính quyền nước này lo ngại thông tin thu thập tại cơ sở hạt nhân có thể đến tay những quốc gia tham gia hoạt động quân sự. Iran cũng nhắc đến khoản thưởng Mỹ công bố để tìm kiếm thông tin về chương trình hạt nhân như dấu hiệu của sự thiếu tin cậy.
Bất đồng phơi bày một nghịch lý: giám sát quốc tế chỉ hiệu quả khi có dữ liệu kịp thời, nhưng việc có được dữ liệu lại phụ thuộc vào sự hợp tác của nước được thanh sát. Nga và Trung Quốc cùng Iran kêu gọi chấm dứt các hành động thù địch và đe dọa trước khi khôi phục đầy đủ hoạt động xác minh. Trong khi đó, các nước phương Tây nhấn mạnh IAEA không nhận thấy trở ngại kỹ thuật hiện hữu nào ngăn cản thanh sát viên vào các địa điểm bị không kích. Hai bên không chỉ bất đồng về biện pháp, mà cả về thứ tự cần thực hiện.
Ranh giới giữa điều chưa biết và điều được chứng minh
Trước khi các cơ sở bị đánh trúng, IAEA đã ghi nhận lượng uranium được làm giàu vượt xa mức thông thường phục vụ sản xuất điện dân dụng. Vật liệu tiến gần độ làm giàu cấp vũ khí luôn bị giám sát chặt vì có thể rút ngắn những công đoạn kỹ thuật tiếp theo. Tuy nhiên, nồng độ làm giàu, khối lượng dự trữ và hoạt động chế tạo vũ khí là những vấn đề khác nhau. Thiếu thanh sát khiến việc phân biệt các câu hỏi ấy ngày càng khó, còn nghi ngờ dễ lấn át chứng cứ.
IAEA có nhiệm vụ kiểm chứng các khai báo và vật liệu hạt nhân bằng phương pháp chuyên môn, không phải thay thế các cuộc thương lượng chính trị. Sự độc lập của cơ quan này càng quan trọng khi chiến tranh khiến lời bảo đảm từ các chính phủ khó tạo dựng lòng tin. Nếu chuỗi quan sát bị đứt, ngay cả một tuyên bố đúng sự thật cũng có thể không thuyết phục được đối phương. Đó là lý do khoảng trống thông tin hiện nay ảnh hưởng đến an ninh rộng lớn hơn nhiều so với phạm vi một nhà máy.
Lối ra cần cả khả năng kiểm chứng lẫn bảo đảm an ninh
Giải pháp khả thi phải giải quyết đồng thời quyền tiếp cận và mối lo về an toàn. Những phương án có thể được đàm phán gồm thanh sát theo từng giai đoạn, quy trình xử lý dữ liệu nhạy cảm và biện pháp bảo vệ nhân viên IAEA trong khi vẫn xác minh được vật liệu đã khai báo. Đây là các khả năng cần thương lượng, chưa phải thỏa thuận được thông qua. Rafael Grossi đã kêu gọi thực hiện các bước kỹ thuật dần dần để nối lại công việc thanh sát ngay cả khi những bất đồng chính trị chưa được giải quyết hoàn toàn.
Hệ quả của bế tắc không chỉ giới hạn tại Iran. Khi giám sát bị ngưng giữa xung đột vũ trang, các nước khác phải đánh giá rủi ro dựa trên thông tin thiếu hụt, có thể làm gia tăng sức ép sử dụng biện pháp cưỡng chế. Ngược lại, các cuộc thanh sát được khôi phục có thể tạo ra nền tảng dữ kiện chung cho ngoại giao, dù chưa giải quyết ngay tranh cãi về trừng phạt, bảo đảm an ninh hay trách nhiệm đối với không kích. Điều được thử thách tại Vienna là liệu nhu cầu chung về sự thật có thể vượt qua sự thiếu vắng lòng tin hay không.

















