Yásnaya và cộng đồng Mixe ở Mexico

Yásnaya là một người trẻ có ý chí kiên định trong việc học tập và phát triển, xuất thân từ cộng đồng Mixe, một nhóm dân bản địa tại Mexico. Cộng đồng này tổ chức cuộc sống theo mô hình comunalismo, tức là quản trị xã hội dựa trên quyền sở hữu và hoạt động cộng đồng hơn là qua các thể chế nhà nước truyền thống. Họ cũng dựa vào các hình thức giải mã giấc mơ do các thầy cúng để định hướng cuộc sống.

Ngôn ngữ Ayuujk và thách thức bảo tồn

Mixe từng được gọi theo tên do người chinh phục nói tiếng Tây Ban Nha đặt. Tiếng mẹ đẻ của họ là ngôn ngữ ayuujk, còn gọi là ngôn ngữ của rừng rậm, có niên đại từ 4.000 đến 5.000 năm. Hiện ngôn ngữ này có khoảng 130.000 người sử dụng, tuy nhiên con số đang giảm dần, có nguy cơ biến mất trong một thế hệ.

Yásnaya tâm sự bà đau lòng vì sự suy giảm của ayuujk và đang cố gắng thúc đẩy việc bảo vệ, giữ gìn giá trị văn hóa của ngôn ngữ này, cùng với 365 hệ thống ngôn ngữ khác ở Mỹ Latinh được gọi là comunalectos, tức ngôn ngữ địa phương của từng cộng đồng nông thôn.

Chính sách ngôn ngữ tại Mexico và những ảnh hưởng nặng nề

Theo Yásnaya, chính sách ngôn ngữ của Mexico đã từng bắt buộc sử dụng tiếng Tây Ban Nha độc quyền, được thực thi từ sau khi độc lập với Tây Ban Nha vào năm 1821. Ở các trường học, trẻ em nếu nói tiếng mẹ đẻ như ayuujk có thể bị phạt thậm chí đánh đập.

Advertisement300 × 250

Bà kể lại cảnh tượng thấy một bé gái bị treo ngược để phạt vì nói tiếng mẹ đẻ. Chính sách này nhằm mục đích thống nhất ngôn ngữ để phát triển đất nước nhưng lại dẫn đến ngôn ngữ bản địa bị mai một nghiêm trọng.

Yásnaya cũng so sánh thêm về tình trạng kỳ thị ngôn ngữ ở Mỹ, nơi trẻ em nói tiếng Tây Ban Nha cũng bị trừng phạt, nhất là dưới chính sách của chính quyền Donald Trump khi chỉ công nhận tiếng Anh là ngôn ngữ duy nhất.

Quan điểm về thuật ngữ "bản địa" và phản đối vai trò nhà nước

Yásnaya phản đối khái niệm "bản địa" bởi bà cho rằng nó mang tính gán ghép và bắt nguồn từ quá trình thuộc địa, làm mất đi đặc trưng riêng của cộng đồng Mixe. Bà cũng không muốn ủy thác giải pháp cho nhà nước Mexico, mà thay vào đó hướng đến một mô hình confederalismo democrático hay comunalismo với đặc trưng quản lý tài sản chung, họp dân chủ, lao động hợp tác và sự phân cấp quyền lực không theo kiểu hình tháp.

Bà xem nhà nước như một phát minh không còn phù hợp trong thế giới hiện đại và tin rằng con người có thể sống tốt hơn với các mô hình tổ chức xã hội phi nhà nước.

Cách vận dụng ngôn ngữ trong đời sống và mục tiêu của Yásnaya

Trong gia đình, Yásnaya nói tiếng ayuujk với một số người thân và tiếng Tây Ban Nha với những người khác. Bà nỗ lực duy trì sự sống của ngôn ngữ và cải thiện điều kiện sống cho cộng đồng, như cung cấp nước sạch, dịch vụ và phòng cháy chữa cháy.

Những chia sẻ của Yásnaya thể hiện mong muốn được công nhận là người Mixe mà không bị gán mác "bản địa" theo hướng đồng nhất với quá trình thuộc địa.

Yásnaya nói lời chào theo tiếng ayuujk: "Kajaanaxy mejts ntseky".