Kế hoạch chi tiêu kỷ lục của chính phủ Nhật Bản
Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi cùng chính phủ liên minh của bà vừa công bố kế hoạch đầu tư đặc biệt lớn với tổng ngân sách lên tới 370 nghìn tỷ yên (tương đương 1,7 nghìn tỷ bảng Anh) nhằm phát triển 17 ngành công nghiệp trọng điểm trong vòng 19 năm tới, đến năm 2040. Mục tiêu của chương trình là nâng cao năng lực sản xuất của nền kinh tế, giữ vị thế của Nhật trong cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI), đồng thời giảm dần sự phụ thuộc ngày càng lớn vào thương mại với Trung Quốc.
Tuy nhiên, quy mô chi tiêu vượt khung truyền thống khiến nhiều nghị sĩ trong đảng của bà Takaichi cũng cảm thấy lo ngại về tác động tiêu cực tiềm ẩn đối với nền kinh tế Nhật, đặc biệt khi các thị trường tài chính quốc tế tỏ ra bất ngờ và thận trọng trước những chính sách ngân sách được đánh giá là rộng rãi nhưng chưa rõ nguồn tiền chi trả.
Bối cảnh kinh tế và gánh nặng nợ công
Frustration của Thủ tướng Takaichi bắt nguồn từ những hậu quả của cuộc khủng hoảng tài chính năm 1991, khi bong bóng bất động sản Nhật Bản vỡ đổ, kéo theo sự sụp đổ của nhiều ngân hàng lớn ở Tokyo do nợ xấu chồng chất. Từ mức nợ công bằng khoảng 60% GDP vào những năm cuối 1980, tỷ lệ này đã tăng vọt lên 130% vào cuối những năm 1990. Kể từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, kinh tế Nhật Bản stagnated và tỷ lệ nợ tiếp tục tăng, đạt ngưỡng 260% GDP vào năm 2020, trước khi được thắt chặt nhẹ và giảm xuống dưới 230% vào năm 2025.
Để đối phó với các áp lực kinh tế, chính phủ Nhật thường chi tiêu vượt thu nhập thuế khoảng 10%, một phần do nhu cầu chi tiêu cho dân số già hóa nhanh chóng. Điều này đã tạo ra gánh nặng ngân sách lớn, khi lãi suất trái phiếu chính phủ Nhật (JGBs) mới được đẩy lên 2,8% trong những tháng gần đây, mức cao nhất trong 29 năm qua.
Tác động của thị trường và đồng yên
Chỉ số chứng khoán Tokyo giảm mạnh kể từ khi kế hoạch đầu tư được công bố vào tháng 6, trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông leo thang và lo ngại về giá dầu tăng. Nhiều nhà đầu tư nhanh chóng tháo chạy, khiến cổ phiếu các tập đoàn lớn như Sony và Toyota lao dốc. Sony đang chịu áp lực cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ Hàn Quốc và Trung Quốc, trong khi Toyota đối mặt với nguy cơ bị ngành công nghiệp ô tô điện được trợ giá mạnh của Trung Quốc vượt mặt.
Đồng yên giảm giá xuống mức 163 yên đổi 1 USD, mức thấp nhất trong bốn thập kỷ, phần lớn do kế hoạch tài khóa táo bạo của chính phủ cùng với sức ép tăng giá nhập khẩu năng lượng và nguyên liệu thô khi tỷ giá hối đoái yếu đi. Lạm phát cốt lõi của Nhật dù vẫn dưới mục tiêu 2% của Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BoJ) trong bốn tháng qua, nhưng dự kiến đã tăng lên khoảng 2% nhờ sự tăng giá dầu sau cuộc chiến ở Iran.
Thách thức tài chính và sự thiếu rõ ràng trong nguồn vốn
Chuyên gia Kelvin Lam từ hãng tư vấn Pantheon Macroeconomics nhận định rằng điểm quan trọng khiến thị trường phản ứng tiêu cực là kế hoạch chi tiêu không rõ ràng về nguồn tiền, dễ dẫn tới kịch bản giống như vụ khủng hoảng tài chính ngắn ngủi của cựu Thủ tướng Anh Liz Truss năm 2022 với các chính sách cắt giảm thuế thiếu nguồn ngân sách hợp lý.
Chính phủ của Thủ tướng Takaichi hiện chiếm đa số hai phần ba tại hạ viện sau cuộc tổng tuyển cử tháng 2 vừa qua.
Bản kế hoạch đề xuất yêu cầu Ngân hàng Trung ương Nhật cùng phối hợp với Bộ Tài chính để quản lý nợ công, mặc dù sau đó cam kết giữ độc lập cho BoJ được giữ lại như một ghi chú phụ.
Chương trình Honebuto no Hoshin và mục tiêu tăng trưởng
Chính sách đầu tư lớn mang tên Honebuto no Hoshin nhằm bơm vốn rộng rãi cho 17 ngành, bao gồm AI, chất bán dẫn, công nghệ sinh học, quốc phòng, năng lượng và đóng tàu. Mục tiêu chính là nâng tốc độ tăng trưởng kinh tế lên trên 1%, cao hơn nhiều so với các dự báo tăng trưởng dưới 1% của các chuyên gia kinh tế, theo Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế Nhật Bản (Japan Center for Economic Research).
Chính sách này đánh dấu bước chuyển mạnh mẽ khỏi các chiến lược tiền nhiệm vốn khá thận trọng và có phần tương đồng với các kế hoạch năm năm của Trung Quốc, khi nhấn mạnh trọng tâm vào AI vật lý – sự kết hợp giữa AI và thế mạnh sản xuất phần cứng của Nhật Bản nhằm thúc đẩy chuyển đổi công nghiệp sâu rộng.
Bối cảnh đối nội và quốc tế
Kể từ năm 2022, Bộ Tài chính Nhật đã chi khoảng 160 tỷ bảng Anh nhằm ổn định đồng yên và kiềm chế sự sụt giảm của đồng tiền quốc gia. Mặc dù Ngân hàng Trung ương Nhật đã đưa lãi suất chính sách lên mức cao nhất trong 31 năm – 1%, song vẫn còn thấp so với nhiều quốc gia khác trong bối cảnh các ngân hàng trung ương thế giới thắt chặt tiền tệ để chống lạm phát do cuộc xung đột Nga-Ukraine.
Các quỹ hưu trí trong nước cũng chịu sức ép phải mua thêm trái phiếu chính phủ theo yêu cầu của Bộ Tài chính như một hành động thể hiện tinh thần “yêu nước”.
Thách thức phía trước và sự hoài nghi của thị trường
Thủ tướng Sanae Takaichi thừa nhận bà dành phần lớn thời gian trong ngày để hoạch định kế hoạch phục hồi kinh tế nhằm đẩy lùi sự sụt giảm trong các cuộc thăm dò dư luận hồi tháng trước. Tuy nhiên, kế hoạch của bà đang đứng trước nhiều rủi ro khi thị trường và các nhà đầu tư nghi ngờ tính khả thi, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt từ Trung Quốc trong các ngành công nghiệp tinh vi hơn mà Nhật từng làm chủ.
Xuất khẩu Nhật Bản tăng 20% trong tháng 6 so với cùng kỳ năm trước, nhưng sau khi tính đến ảnh hưởng của việc đồng yên yếu thì giá trị thực tế gần như không tăng. Việc điều chỉnh tỷ giá nhằm tăng xuất khẩu mỗi năm không phải là chiến lược bền vững, và tương lai triển vọng của kế hoạch đầu tư thể hiện nỗ lực của Tokyo vượt qua khó khăn hiện tại.
Những điều bổ ích rút ra từ bài viết
- Chính phủ Nhật Bản công bố kế hoạch đầu tư 370 nghìn tỷ yên vào 17 lĩnh vực đến năm 2040.
- Tỷ lệ nợ công của Nhật Bản hiện vượt 230% GDP, gây áp lực lớn lên nền kinh tế.
- Đồng yên giảm giá xuống mức thấp nhất 40 năm do kế hoạch chi tiêu tài khóa táo bạo.
- Chứng khoán Tokyo liên tục sụt giảm sau khi kế hoạch đầu tư được công bố.
- Thiếu minh bạch nguồn vốn là nguyên nhân chính khiến thị trường phản ứng tiêu cực.
Đăng ký bản tin QMVN
Bản tin buổi sáng mỗi ngày - chỉ những bài đáng đọc, không spam.









