Những lời nói làm thay đổi bầu không khí
Mốc khởi đầu là ngày 7/11/2025, khi Thủ tướng Sanae Takaichi phát biểu trước quốc hội rằng hành động của Trung Quốc đối với Taiwan, nếu đồng thời đe dọa sự tồn vong của Nhật Bản, có thể tạo ra tình huống dẫn tới phản ứng quân sự từ Tokyo. Bà không tuyên bố Nhật Bản sẽ tham chiến trong mọi cuộc xung đột liên quan đến Taiwan. Dẫu vậy, việc công khai đề cập kịch bản nhạy cảm này khác với sự thận trọng thường thấy ở các nhà lãnh đạo tiền nhiệm. Tokyo coi phát biểu là cách giải thích phù hợp với khuôn khổ pháp luật an ninh hiện có, còn Beijing xem đó là sự vượt qua ranh giới chính trị đối với vấn đề mà họ coi là nội bộ.
Ngày 13/11, Trung Quốc yêu cầu rút lại phát biểu và cảnh báo hậu quả; tiếp đó khuyến cáo công dân hạn chế đến Nhật Bản và đưa ra lời cảnh báo mạnh mẽ về can thiệp quân sự. Các nhà ngoại giao gặp nhau tại Beijing ngày 18/11 nhưng không tìm được lối thoát. Đến tháng 1/2026, Takaichi giải thích rằng Nhật Bản không tự động tham gia nếu Trung Quốc và Hoa Kỳ xung đột về Taiwan, song nhấn mạnh tầm quan trọng của liên minh Nhật – Mỹ. Bà không rút phát biểu ban đầu. Hai phía vì thế tiếp tục bảo vệ những mối quan tâm khác nhau: chủ quyền theo cách nhìn của Trung Quốc và nguy cơ đe dọa an ninh theo cách nhìn của Nhật Bản.
Khi sức ép kinh tế vượt khỏi bàn ngoại giao
Hệ quả nhanh chóng chạm tới các ngành ít liên quan trực tiếp đến cuộc tranh luận tại quốc hội. Tháng 11/2025, Trung Quốc phát tín hiệu tái siết quy trình nhập khẩu hải sản Nhật Bản, chỉ vài tháng sau khi nới một phần hạn chế trước đó.
Ngày 6/1/2026, Beijing cấm xuất khẩu hàng hóa lưỡng dụng cho người sử dụng thuộc quân đội Nhật Bản và các mục đích quân sự nhất định. Sang tháng 2, lệnh hạn chế áp dụng với 20 thực thể Nhật Bản, gồm các đơn vị thuộc Mitsubishi Heavy Industries; 20 thực thể khác chịu kiểm tra chặt hơn. Tokyo phản đối, khi xung đột chính trị bắt đầu làm xáo trộn kỳ vọng thương mại.
Đến giữa năm 2026, doanh nghiệp Nhật Bản cảnh báo sự thiếu hụt khoáng sản quan trọng ảnh hưởng hoạt động sản xuất. Theo dữ liệu hải quan Trung Quốc được Reuters dẫn lại, tháng 6 không ghi nhận lô hàng gallium, dysprosium, terbium hoặc yttrium xuất sang Nhật Bản. Những nguyên liệu này có vai trò trong linh kiện điện tử, nam châm hiệu năng cao và quy trình công nghiệp chuyên biệt. Điều đó không đồng nghĩa mọi nhà máy lập tức ngừng hoạt động: doanh nghiệp còn tồn kho hoặc nguồn thay thế. Nhưng nguồn cung khó dự báo làm tăng chi phí, kéo dài kế hoạch và bộc lộ sự phụ thuộc vào nhà cung cấp tập trung. Thỏa thuận đình chiến thương mại riêng giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ tạm hoãn một số kiểm soát rộng hơn đến ngày 10/1/2027, chứ không xóa bỏ hạn chế lưỡng dụng nhắm riêng vào Nhật Bản.
Rủi ro an ninh làm lòng tin thêm mong manh
Bất đồng ngoại giao diễn ra giữa bối cảnh hoạt động quân sự nhạy cảm. Nhật Bản nói máy bay chiến đấu Trung Quốc đã hướng radar điều khiển hỏa lực vào máy bay Nhật gần Okinawa trong hai lần tiếp xúc ngày 6/12/2025; Beijing bác bỏ cách mô tả ấy. Các cáo buộc còn tranh cãi đặc biệt đáng chú ý khi mỗi chính phủ đều nhìn hoạt động trên biển và trên không qua lăng kính eo biển Taiwan cùng biển Hoa Đông. Chỉ một báo cáo về hành vi nguy hiểm cũng có thể củng cố sự nghi ngờ trong dư luận, trước khi sự việc được xác minh độc lập và được hai bên cùng thừa nhận.
Tính toán của Nhật Bản chịu ảnh hưởng của địa lý và liên minh an ninh với Hoa Kỳ, bao gồm khả năng khủng hoảng Taiwan tác động tới lãnh thổ Nhật hoặc lực lượng Mỹ đóng quân tại đây. Trung Quốc lại đặt trọng tâm vào yêu sách chủ quyền đối với Taiwan và phản đối can dự quân sự từ bên ngoài. Những khác biệt ấy không khiến xung đột trở thành tất yếu. Chúng đặt ra yêu cầu khó hơn: ngăn leo thang mà không biến giả định thành cam kết cứng nhắc. Kênh liên lạc thông suốt, cơ chế giảm nguy cơ va chạm quân sự và sự thận trọng trong thông điệp công khai đều quan trọng khi bất đồng chính trị còn tồn tại.
Cái bắt tay chưa phải lời giải
Ngày 19/11/2026, Takaichi và Xi Jinping bắt tay tại hội nghị APEC ở Shenzhen, lần gặp đầu tiên kể từ phát biểu về Taiwan một năm trước. Reuters mô tả sự đón tiếp khá kín đáo dành cho thủ tướng Nhật Bản và cho biết hai nhà lãnh đạo không tổ chức hội đàm song phương. Hình ảnh ấy xác nhận cánh cửa tiếp xúc ngoại giao chưa đóng, nhưng không đồng nghĩa các biện pháp thương mại đã được nới hay lập trường của hai chính phủ thay đổi. Takaichi đồng thời nhắc lại chính sách của Tokyo về Taiwan vẫn dựa trên thông cáo chung năm 1972.
Tiến triển thực chất sẽ cần được đo bằng những việc cụ thể: thủ tục cấp phép dễ dự báo hơn cho doanh nghiệp, đối thoại ngoại giao thường xuyên, quy tắc xử lý sự cố quân sự và cách truyền đạt rõ ràng hơn về giới hạn mỗi bên. Nhật Bản và Trung Quốc gắn bó sâu sắc về kinh tế, nhưng lợi ích thương mại chung chưa ngăn lo ngại an ninh tràn sang doanh nghiệp. Đây cũng là cảnh báo đối với khu vực: khi chuỗi cung ứng trở thành công cụ cạnh tranh chiến lược, bất định sẽ lan tới những người không tham gia tranh cãi. Sau cái bắt tay, nhiệm vụ xây dựng lại lòng tin vẫn nằm phía trước cả Tokyo lẫn Beijing.

















