Một cơ chế bảo vệ, hai cách hiểu
DED là quyết định hành pháp tạm thời hoãn việc buộc một nhóm người nước ngoài rời Hoa Kỳ. Theo bản ghi nhớ ngày 15/1/2025 của Nhà Trắng và hướng dẫn của USCIS, người Hong Kong đủ điều kiện được trì hoãn trục xuất và có thể được cấp giấy phép làm việc đến ngày 5/2/2027. Tuy nhiên, diện bảo vệ này không giống quy chế tị nạn đã được chấp thuận, thẻ xanh hay quyền nhập quốc tịch.
Sự khác biệt pháp lý ấy đang trở thành tâm điểm tranh cãi. Bộ An ninh Nội địa Mỹ nói diện DED không ngăn cơ quan chức năng mở thủ tục trục xuất đối với một cá nhân; giấy phép lao động cũng không tự nó tạo ra tình trạng nhập cư hợp pháp độc lập. Những người bảo vệ quyền di trú cho rằng việc áp dụng quyền thực thi trong các trường hợp này có thể làm suy yếu cam kết bảo vệ mà chính phủ từng đưa ra.
Những vụ tạm giữ và giới hạn của bằng chứng
Theo tường thuật của Politico được SCMP dẫn lại, từ tháng 6 đến tháng 10/2026, ít nhất 12 người Hong Kong trong diện DED bị ICE giữ tại các sân bay Mỹ. Luật sư của những người liên quan cho biết một số người bị gây sức ép để đồng ý tự rời Hoa Kỳ; thời gian tạm giữ được tường thuật kéo dài từ khoảng mười ngày đến hai tháng.
Đây là những cáo buộc dựa trên lời kể và hồ sơ do các bên cung cấp, không nên xem là kết luận áp dụng cho mọi trường hợp.
Theo các tường thuật được công bố, nhiều người sau đó được thẩm phán di trú cho thả nhưng phải đeo thiết bị giám sát mắt cá chân hoặc chịu giới hạn di chuyển. Chưa có một thống kê công khai đầy đủ cho biết mọi người bị giữ có cùng hoàn cảnh, cùng điều kiện bảo vệ hay cùng kết quả tố tụng. Sự thiếu minh bạch dữ liệu khiến cả người trong cuộc lẫn công chúng khó phân biệt thực thi theo từng hồ sơ với thay đổi chính sách trên thực tế.
Từ an ninh di trú đến quyền con người
Những người Hong Kong tìm nơi trú ẩn tại Mỹ không chỉ lo đến việc hết hạn thị thực. Sau luật an ninh quốc gia năm 2020 và các quy định an ninh được mở rộng sau đó, người hoạt động chính trị, nhà báo và những người lên tiếng chỉ trích chính quyền có thể đối mặt rủi ro khi trở về. Các tổ chức bảo vệ quyền con người coi đây là lý do chính để tiếp tục cơ chế bảo hộ, trong khi chính quyền Hong Kong và Bắc Kinh khẳng định các luật an ninh cần thiết để bảo vệ ổn định.
Cần phân biệt hai vấn đề: nguy cơ đàn áp tại nơi trở về và căn cứ pháp lý cho một quyết định giam giữ tại Mỹ. Không thể khẳng định tất cả người bị tạm giữ đều là nhà hoạt động chính trị, cũng không thể suy ra việc tạm giữ đồng nghĩa với đã bị trục xuất. Nhưng khi hoạt động dân sự, quyền đi lại và quyền làm việc liên quan trực tiếp đến quy chế di trú, nỗi bất an có thể lan rộng hơn số vụ việc được xác nhận.
Thời hạn 2027 và lựa chọn chính sách
Mốc 5/2/2027, được ghi rõ trong các văn bản chính thức, đang đến gần. Chính quyền Tổng thống Donald Trump có thể xem xét gia hạn, thay đổi hoặc để DED hết hiệu lực; đến nay, thông tin về các vụ tạm giữ không tự chứng minh rằng quyết định cuối cùng đã được công bố. Những người không có diện cư trú khác sẽ đặc biệt cần thông tin chính xác và tư vấn pháp lý trước mọi thay đổi.
Tranh luận không chỉ xoay quanh một điều khoản nhập cư. Nó còn liên quan đến tính nhất quán giữa thông điệp đối ngoại ủng hộ tự do ở Hong Kong và cách bảo vệ người đã đến Mỹ theo lời hứa đó. Một cách tiếp cận có trách nhiệm đòi hỏi giải thích minh bạch tiêu chuẩn tạm giữ, cơ chế xem xét từng trường hợp và đường hướng rõ ràng cho giai đoạn sau năm 2027.
