Một cuộc tranh luận trở lại sau một thập niên
Phát biểu của Burnham mở lại vấn đề cốt lõi của cuộc bỏ phiếu năm 2016: quyền công dân EU được đến Anh sống và làm việc mà không cần đi theo cơ chế thị thực thông thường. Với người ủng hộ Brexit, khôi phục quyền đó khi Anh chưa có tiếng nói trong việc xây dựng luật EU có thể là một thỏa hiệp khó chấp nhận. Với giới doanh nghiệp, đây lại là một cách tháo gỡ những hàng rào lao động và thương mại hình thành sau khi Anh rời khối.
Chính phủ khẳng định đây vẫn là cuộc thảo luận về những lựa chọn dài hạn, không phải một quyết định sắp thi hành. Burnham cam kết tôn trọng các giới hạn trong cương lĩnh Công đảng ở nhiệm kỳ hiện tại. Chuyến gặp lãnh đạo EU dự kiến ngày 20/11 được chú ý vì các hồ sơ thực tế hơn, như thương mại thực phẩm, thị trường carbon và cơ hội đi lại cho người trẻ.
Mahmood nhấn mạnh rằng đề xuất thảo luận không đồng nghĩa chính sách đã được chốt. Những bộ trưởng thận trọng với việc mở lại tranh cãi Brexit lo ngại chi phí chính trị và yêu cầu phải có sự ủy quyền rõ ràng của cử tri. Một cơ chế tự do đi lại đầy đủ khác về phạm vi so với chương trình trao đổi thanh niên có thời hạn.
Những con số nói gì về người đến và người đi?
Theo các dữ liệu được The Times tổng hợp, trước cuộc trưng cầu dân ý, số người từ EU nhập cư đạt đỉnh khoảng 322.000 lượt một năm. Trong năm tính đến tháng 6/2016, 108.000 người đến Anh đã có công việc chắc chắn, 82.000 người tìm việc và 34.000 người đến học tập.
Dữ liệu về dòng người đến không đồng nghĩa số người ở lại ròng, bởi còn có những người rời Anh trong cùng thời kỳ.
Bảng lương được dẫn trong bài tham khảo cho thấy khoảng 40% lao động EU đến trong giai đoạn 2015–2020 đã rời Anh sau bốn năm, so với khoảng 20% của làn sóng lao động ngoài EU gần đây. Nhưng sau mười năm, gần một nửa số người đến từ EU vẫn ở lại. Vì vậy, nhận định người châu Âu chỉ đến làm việc một thời gian rồi về nước mới phản ánh một phần câu chuyện.
Tỷ lệ có việc làm cũng đáng chú ý: số liệu ONS được The Times dẫn cho năm 2025 ghi nhận mức 82% ở người Romania và Bulgaria, 83% ở nhóm đến từ một số nước EU gia nhập sau này, so với 75% ở công dân Anh. Các tỷ lệ này mô tả những nhóm dân cư khác nhau, không tự chúng chứng minh rằng một quy tắc nhập cư nhất định sẽ đem lại kết quả tương tự trong tương lai.
Thị trường lao động không còn như năm 2016
Ngành khách sạn, dịch vụ hành chính và nông nghiệp từng phụ thuộc mạnh vào lao động châu Âu. Trong thập niên qua, nhiều vị trí đã được lấp bằng lao động ngoài EU. Theo số liệu ngành được The Times dẫn, số lao động châu Âu trong khách sạn giảm khoảng 129.000, còn nhóm ngoài châu Âu tăng 274.000 vào năm 2025; ở dịch vụ hành chính, mức giảm và tăng tương ứng là 145.000 và 329.000.
Sự thay đổi đó không thể quy hoàn toàn cho Brexit: đại dịch, chính sách thị thực mới, mức lương, điều kiện làm việc và nhu cầu của doanh nghiệp đều tác động. Số việc làm trống của Anh đã giảm so với đỉnh hậu đại dịch; trong khi thu nhập ở các nền kinh tế như Ba Lan tăng, khiến việc chuyển đến Anh không còn hấp dẫn như trước đối với một bộ phận người lao động.
Khôi phục tự do đi lại có thể giúp người sử dụng lao động tiếp cận nhân lực linh hoạt hơn, nhưng cũng đòi hỏi tính toán về nhà ở, cơ sở hạ tầng và dịch vụ công. Tác động ngân sách phụ thuộc người đến bao nhiêu tuổi, làm việc bao lâu, thu nhập ra sao và khi nào họ rời đi hay định cư.
Thỏa thuận với Brussels không chỉ là chuyện nhập cư
Các lựa chọn về quan hệ Anh–EU liên quan cả thị trường chung, quy tắc hàng hóa và hợp tác an ninh. Một số quan chức Anh muốn cải thiện khả năng trao đổi dữ liệu để phát hiện tội phạm và xử lý người nhập cư không hợp lệ. Tuy nhiên, quyền tiếp cận các hệ thống như Schengen Information System hay Eurodac không tự động xuất hiện chỉ vì Anh đồng ý một chương trình di chuyển lao động.
Từ góc nhìn Brussels, quyền tự do đi lại là một trong những nguyên tắc của thị trường chung, không phải ưu đãi có thể tách khỏi mọi nghĩa vụ. Với London, câu hỏi là đổi lấy khả năng tiếp cận thị trường sâu hơn thì phải chấp nhận bao nhiêu quy tắc và trách nhiệm, và liệu cử tri có đồng tình hay không.
Khảo sát do nhóm Britain Unbound ủng hộ Brexit được The Times dẫn cho thấy 57% người được hỏi sẵn sàng cân nhắc tự do đi lại để đổi lấy tiếp cận thị trường chung tốt hơn. Tuy nhiên, thái độ trong khảo sát không phải lá phiếu cho một hiệp định cụ thể. Tranh luận chỉ hữu ích khi các phương án đi kèm dự báo minh bạch và cơ chế giám sát thực tế.
