Khi ánh sáng trở thành công tắc của bộ não
Sáng 5/10 tại Stockholm, Hội đồng Nobel thuộc Viện Karolinska thông báo vinh danh Karl Deisseroth, 54 tuổi, giáo sư Đại học Stanford; Peter Hegemann, 71 tuổi, Đại học Humboldt Berlin; và Georg Nagel, 73 tuổi, Đại học Würzburg, vì “những khám phá về kênh ion điều khiển bằng ánh sáng và quang di truyền học”.
Ý tưởng cốt lõi nghe như khoa học viễn tưởng: đưa vào tế bào thần kinh một loại protein nhạy sáng mượn từ tảo, rồi dùng những chớp sáng để kích hoạt hoặc làm im lặng đúng những tế bào mà nhà nghiên cứu lựa chọn, với độ chính xác tới từng phần nghìn giây. Trước đó, giới thần kinh học chủ yếu chỉ có thể quan sát bộ não hoặc kích thích nó bằng dòng điện một cách thô ráp, tác động lên cả những vùng mô rộng lớn.
“Phương pháp này cho phép bật hoặc tắt hoạt động của từng tế bào thần kinh riêng lẻ trong một bộ não sống.” – Thomas Perlmann, Tổng thư ký Hội đồng Nobel tại Viện Karolinska
Cuộc điện thoại lúc nửa đêm và một ngôi làng nước Ý
Như thường lệ, cuộc gọi từ Stockholm đến vào lúc những người được giải ít chờ đợi nhất. Ở California, đồng hồ đã điểm những giờ đầu tiên của ngày mới khi Deisseroth nhấc máy.
Tôi vẫn chưa ngủ, vì tôi vốn là một cú đêm, và giờ tôi nghĩ mình sẽ không thể ngủ được trong một thời gian dài.
Hegemann thừa nhận ông choáng ngợp khi nhìn thấy số điện thoại từ Thụy Điển. Còn Nagel đang ngồi trên sân hiên của một ngôi làng nhỏ ngoại ô Naples, Italy, khi tin vui đến. Người từng làm giáo viên, từng mở quán cà phê và mê bay dù lượn ấy nói ông đã không tin ngày này sẽ đến.
Tôi thực sự nghĩ điều đó sẽ không xảy ra, nhưng vài người khác luôn bảo tôi rằng rồi nó sẽ đến.
Từ một loài tảo lục đến những tế bào thần kinh
Câu chuyện bắt đầu từ sự tò mò thuần túy. Đầu những năm 1990, Hegemann nghiên cứu cách loài tảo lục đơn bào Chlamydomonas phản ứng với ánh sáng chỉ trong nửa phần nghìn giây.
Ông đặt giả thuyết rằng một protein duy nhất vừa thu nhận ánh sáng vừa đóng vai trò kênh ion, rồi nhờ Nagel kiểm chứng.
Nagel đưa gen của tảo vào trứng ếch và tìm ra channelrhodopsin-2, một kênh ion tự mở ra khi gặp ánh sáng. Năm 2003, hai ông công bố rằng protein này có thể hoạt động trong tế bào người, tạo ra xung điện chỉ bằng một tia sáng xanh.
Mảnh ghép cuối cùng thuộc về Deisseroth. Từng được đào tạo để trở thành bác sĩ phẫu thuật thần kinh, ông day dứt trước những bệnh nhân tâm thần mà y học khi ấy đành bó tay. Năm 2005, nhóm của ông tại Stanford chứng minh kỹ thuật này hoạt động trên tế bào thần kinh chuột, và một năm sau, lĩnh vực mới được đặt tên là quang di truyền học. Những ngày đầu đầy mày mò: theo một cựu nhà nghiên cứu tại Viện Max Planck ở Frankfurt, có lúc các đồng nghiệp còn dán sợi quang tháo từ đồ trang trí Giáng sinh lên kính hiển vi.
Tia hy vọng cho những căn bệnh khó chữa
Ngày nay, quang di truyền học là công cụ quen thuộc trong các phòng thí nghiệm thần kinh khắp thế giới. Trên động vật, Deisseroth đã dùng ánh sáng điều khiển chuyển động ria chuột và đánh thức chuột đang ngủ, chứng minh rằng những tế bào cụ thể chi phối trạng thái tỉnh táo. Các hướng ứng dụng đáng chú ý gồm:
- Mô hình bệnh Alzheimer, Parkinson, động kinh, tâm thần phân liệt và nghiện trên động vật, giúp xác định nhóm tế bào liên quan đến bệnh.
- Phục hồi thị lực cho người mắc viêm võng mạc sắc tố bằng cách đưa protein nhạy sáng vào võng mạc, hướng đi của các công ty Mỹ Ray Therapeutics và Nanoscope.
- Liệu pháp cho rối loạn phổ tự kỷ do công ty MapLight, đồng sáng lập bởi Deisseroth, phát triển.
- Cải tiến ốc tai điện tử, giúp kích thích dây thần kinh thính giác chính xác hơn các thiết bị điện hiện nay.
Lần đầu tiên, chúng ta thực sự có thể bắt đầu hiểu cách bộ não xử lý thông tin và cách các tế bào thần kinh khác nhau tương tác với nhau trên toàn bộ não.
Năm 2021, tạp chí Nature Medicine công bố trường hợp một bệnh nhân mù ở Pháp đã nhìn lại được một phần nhờ liệu pháp quang di truyền kết hợp với kính chuyên dụng, minh chứng đầu tiên trên người. Dù vậy, các liệu pháp tiên tiến nhất hiện nay vẫn còn cách bệnh nhân một quãng đường không ngắn.
Trên động vật thí nghiệm, chúng tôi đã có thể điều khiển cảm xúc, tạo ra ký ức giả, thậm chí khôi phục ký ức đã mất trong các mô hình bệnh Alzheimer.
Lời hứa vẫn đang chờ thực hiện
Thách thức lớn nhất là đưa gen nhạy sáng vào đúng tế bào trong não người một cách an toàn, và dẫn ánh sáng tới những vùng nằm sâu bên trong hộp sọ. Bên cạnh đó là các câu hỏi đạo đức khi con người có thể can thiệp vào cảm xúc và ký ức. Như Valero nhận xét, lời hứa lớn nhất của quang di truyền học – chữa bệnh não ở người – vẫn chưa thành hiện thực.
Nhưng ngay cả khi chưa trở thành thuốc, quang di truyền học đã thay đổi cách nhân loại đặt câu hỏi về chính bộ não của mình. Từ một loài tảo nhỏ bé đến những bí ẩn của ý thức, giải Nobel năm nay nhắc nhở rằng những đột phá lớn thường nảy mầm từ sự tò mò không vụ lợi.

















