Tranh cãi xoay quanh quyền tiếp cận cơ sở hạt nhân
Bốn cường quốc phương Tây đưa vấn đề ra Hội đồng Thống đốc IAEA gồm 35 quốc gia, nhấn mạnh nhu cầu khôi phục thanh sát tại những địa điểm bị tấn công tháng 6/2025. Theo lập luận của họ, gián đoạn giám sát kéo dài làm suy yếu cơ chế kiểm chứng độc lập vốn giữ vai trò nền tảng trong quản trị rủi ro phổ biến vũ khí hạt nhân. Họ cáo buộc Tehran cản trở hợp tác, nhưng một tuyên bố ngoại giao chưa đủ để tự động mở lại những cánh cửa đang đóng.
Cần phân biệt giữa khoảng trống thông tin và bằng chứng về vũ khí. Việc không thể xác định chính xác số uranium đã khai báo không đồng nghĩa Iran đã chế tạo bom hạt nhân hay chuyển vật liệu sang mục đích quân sự. Tuy nhiên, khi số liệu mới không được đối chiếu độc lập, khả năng đánh giá rủi ro của cộng đồng quốc tế sẽ giảm đi rõ rệt.
Vì sao sự đứt đoạn kiểm chứng lại nghiêm trọng
Theo Rafael Grossi, hoạt động thanh sát gần đây chỉ diễn ra ở nhà máy điện Bushehr, vốn không bị hư hại trong các cuộc không kích nói trên. IAEA chưa thể xác nhận tình trạng vật liệu hạt nhân tại các cơ sở khác.
Uranium làm giàu đến 60% cao hơn nhiều mức nhiên liệu thông thường của phần lớn nhà máy điện dân sự, dù vẫn thấp hơn ngưỡng khoảng 90% thường được gọi là cấp độ vũ khí.
Thanh sát không đơn thuần là việc quan sát nhà xưởng. Các chuyên gia đối chiếu sổ sách, đo đạc vật liệu, kiểm tra niêm phong và xác định sự nhất quán giữa sản xuất, lưu kho và di chuyển. Khi chuỗi giám sát bị đứt trong thời gian dài, việc nối lại đòi hỏi kiểm tra hồ sơ, địa điểm lưu giữ và lịch sử vận chuyển. Vì vậy, một thỏa thuận có ý nghĩa phải quy định cả cách xác minh quá khứ, chứ không chỉ ngày trở lại.
Nỗi lo an ninh của Iran và lập trường phương Tây
Iran khẳng định chính những cuộc không kích đã gây ra tình trạng đình trệ và các đe dọa tấn công tiếp khiến việc hợp tác như trước trở nên khó khăn. Tehran đặt câu hỏi liệu dữ liệu do thanh sát viên thu thập có thể bị chuyển thành thông tin phục vụ hoạt động quân sự hay không. Iran, Nga và Trung Quốc cũng cho rằng việc chấm dứt đe dọa cùng các bảo đảm an ninh đáng tin cậy là điều kiện cần để khôi phục thanh sát đầy đủ.
Phía phương Tây nhấn mạnh rằng thiệt hại chiến tranh không thể là lý do khiến hoạt động kiểm chứng bị đình chỉ vô thời hạn. Họ viện dẫn quan điểm của lãnh đạo IAEA rằng thanh sát viên sẵn sàng trở lại và Iran cần thực hiện nghĩa vụ bảo đảm giám sát. Hai cách tiếp cận phản ánh nghịch lý: thông tin giúp bên này yên tâm lại có thể bị bên kia xem là điểm yếu về an ninh.
Con đường hẹp để khôi phục lòng tin
Một hướng đi khả dĩ là đàm phán kỹ thuật về mức độ an toàn tại cơ sở bị hư hại, cơ chế bảo vệ thông tin nhạy cảm và thủ tục kiểm kê vật liệu tồn kho. Các bên cũng cần quy trình tiếp cận liên tục, báo cáo có thể đối chiếu và cách giải thích những sai lệch phát hiện sau thời gian dài không giám sát. Đây là những lựa chọn có thể thảo luận, chưa phải kết quả đạt được tại Vienna.
Chi phí sâu xa nhất của sự trì hoãn là suy giảm nền tảng sự thật chung. Iran có thể nhấn mạnh mục đích hòa bình; các nước khác có thể lo ngại điều ngược lại. Không lời khẳng định nào thay thế được các phép đo độc lập. Khi lòng tin chính trị ở mức thấp, tính chuyên nghiệp và độc lập của IAEA càng quan trọng. Hội nghị lần này cho thấy việc khắc phục khoảng trống kiểm chứng và giảm đe dọa quân sự phải được tính đến cùng nhau.

















