Cuộc đua giữa hai khối chưa ngã ngũ
Liên minh đương nhiệm gồm đảng National, ACT và New Zealand First đang bảo vệ thành quả nhiệm kỳ bắt đầu sau cuộc bầu cử năm 2023. Ở phía đối diện, Labour cùng Green Party và Te Pāti Māori có thể tìm tiếng nói chung để thành lập một chính phủ mới. Các cuộc thăm dò cuối tháng 10 và đầu tháng 11 cho thấy mức ủng hộ National và Labour khá sát nhau; nhưng sai số khảo sát, tỷ lệ đi bầu và sự phân bố phiếu giữa các đảng nhỏ có thể làm thay đổi đáng kể tương quan ghế. Không có cơ sở để tuyên bố người chiến thắng trước khi kiểm phiếu.
Điều khiến cuộc bầu cử năm nay đặc biệt là sự nổi lên của Opportunity Party do Qiulae Wong lãnh đạo. Đảng này tuyên bố sẵn sàng đàm phán với cả hai phía, nhưng Luxon đã bác bỏ khả năng hợp tác. Một đảng nhỏ vượt ngưỡng vào nghị viện có thể thay đổi cách phân chia hàng chục ghế của các đảng khác; vì vậy, sức mạnh thương lượng đôi khi không tỷ lệ thuận với số người bỏ phiếu cho đảng đó.
Hai lá phiếu và phép toán ghế nghị viện
New Zealand sử dụng hệ thống đại diện tỷ lệ hỗn hợp, gọi là MMP. Mỗi cử tri có hai phiếu: một chọn chính đảng và một chọn nghị sĩ đại diện khu vực. Lá phiếu đảng quyết định phần lớn tỷ lệ ghế của các chính đảng trong nghị viện, còn lá phiếu khu vực xác định người chiến thắng ở mỗi đơn vị.
Cơ cấu cơ bản của kỳ bầu cử là 71 ghế khu vực và 49 ghế từ danh sách đảng, với khả năng xuất hiện ghế bổ sung khi một đảng thắng nhiều ghế khu vực hơn phần được phân bổ theo phiếu đảng.
Thông thường, một đảng cần đạt ít nhất 5% phiếu đảng trên toàn quốc hoặc giành một ghế khu vực để đủ điều kiện phân bổ ghế. Quy định đó làm cho cử tri phải cân nhắc không chỉ đảng mình ưa thích mà còn khả năng lá phiếu được chuyển thành đại diện nghị viện. Một đảng giành nhiều phiếu nhất chưa chắc tạo được chính phủ nếu các đối thủ kết nối thành đa số ổn định.
Đàm phán liên minh có thể quyết định nhiệm kỳ mới
Sau khi các điểm bỏ phiếu đóng cửa lúc 19 giờ địa phương ngày 7/11, kết quả sơ bộ sẽ được công bố theo từng đợt. Nhưng bầu cử chưa kết thúc về mặt chính trị: các lá phiếu đặc biệt, phiếu từ nước ngoài và phiếu bầu ngoài khu vực sẽ góp vào kết quả chính thức ngày 27/11. Trong cuộc bầu cử năm 2023, National, ACT và New Zealand First mất 41 ngày để hoàn tất thỏa thuận. Tiền lệ đó cho thấy việc thỏa thuận về chức vụ, ngân sách và chính sách có thể kéo dài nhiều tuần.
Các chính đảng có thể ký thỏa thuận liên minh để cùng tham gia nội các, hoặc thỏa thuận ủng hộ về tín nhiệm và ngân sách mà không cùng nắm mọi chức vụ. Các quyết định này phải giải quyết khác biệt về kinh tế, nhập cư, quan hệ Māori và môi trường. Nếu các kết quả sít sao, một đề nghị nhượng bộ ở một lĩnh vực chính sách có thể trở thành yếu tố định đoạt toàn bộ cấu trúc chính phủ.
Những vấn đề cử tri muốn chính phủ giải quyết
Giá thực phẩm, nhiên liệu và nhà ở là những câu hỏi gần gũi nhất với các hộ gia đình. Bên cạnh đó, dịch vụ bệnh viện, thiếu việc làm, tăng lương yếu và triển vọng phục hồi kinh tế khiến cử tri muốn nghe lời giải cụ thể thay vì khẩu hiệu. Thâm hụt ngân sách mang tính cơ cấu và nợ công tăng cũng thu hẹp khoảng trống cho các lời hứa chi tiêu; bất kỳ chính phủ nào lên nắm quyền đều phải cân bằng hỗ trợ dân sinh với tính bền vững tài khóa.
Bất đồng về nguyên tắc của Hiệp ước Waitangi, chính sách hợp tác quản trị với người Māori, phát thải nông nghiệp, năng lượng tái tạo và thăm dò dầu khí tiếp tục phân chia các đảng. Ở đối ngoại, New Zealand cần duy trì quan hệ thương mại với Trung Quốc đồng thời ứng phó các quan ngại an ninh cùng đối tác truyền thống. Lá phiếu ngày 7/11 vì thế không chỉ chọn lãnh đạo mà còn định hướng những lựa chọn khó khăn về bản sắc, thịnh vượng và vị thế quốc gia.
