Một thành quả lớn nhưng chưa đủ nhanh
Báo cáo Nature’s Comeback cho thấy 252 triệu hecta đã được ghi nhận đang trong quá trình phục hồi trên phạm vi 149 quốc gia. Đó là quy mô đáng kể, song “đang phục hồi” không đồng nghĩa tất cả diện tích ấy đã trở lại trạng thái sinh thái khỏe mạnh. Việc đo đếm còn phụ thuộc chất lượng dữ liệu, mức độ giám sát và định nghĩa phục hồi ở từng nơi.
Châu Á chiếm khoảng 192,2 triệu hecta trong số diện tích được ghi nhận; tiếp theo là châu Phi với 36,3 triệu hecta, châu Âu 9,1 triệu hecta. Những tổng số này không phải bảng xếp hạng thành tích, vì quy mô đất đai và năng lực thống kê của mỗi khu vực khác nhau. Điểm cần quan sát là cây cối, đất, dòng sông và quần thể loài có thực sự được cải thiện hay không.
Nước ngọt và biển: những khoảng trống lớn
Theo UNEP, diện tích nước ngọt được ghi nhận đang phục hồi chỉ khoảng 11 triệu hecta, còn hệ sinh thái biển và ven bờ khoảng 5,7 triệu hecta. Khi so với các mốc tham chiếu của mục tiêu 2030, nước ngọt mới đạt khoảng 5% và biển, ven biển khoảng 23%; phục hồi trên đất liền tiến gần một nửa. Tuy vậy, thiếu báo cáo có thể khiến tiến độ dưới nước bị đánh giá thấp.
Đầm lầy, rừng ngập mặn, cỏ biển và các lưu vực sông là những hạ tầng tự nhiên bảo vệ cộng đồng trước lũ, hạn và xói mòn. Nếu chỉ chú ý trồng rừng trên cạn, thế giới có nguy cơ bỏ lỡ các hệ sinh thái vừa nâng đỡ đa dạng sinh học vừa nuôi dưỡng nghề cá và an ninh nguồn nước.
Tiền bạc, việc làm và quyền của cộng đồng
Báo cáo ước tính nguồn tài chính phục hồi hàng năm cần tăng từ khoảng 64 tỷ USD lên 296 tỷ USD trước năm 2030. Ưu tiên lớn gồm nông lâm kết hợp, tái tạo rừng, phục hồi đất than bùn và thảm cỏ biển. Đầu tư không chỉ tạo cảnh quan xanh: các sáng kiến được ghi nhận đã hỗ trợ hơn một triệu việc làm xanh, và việc mở rộng quy mô có thể tạo thêm hàng chục triệu việc làm.
Nhưng vốn đầu tư thiếu giám sát có thể tạo ra những dự án đẹp trên giấy mà không cải thiện sinh cảnh. Bảo đảm quyền đất đai, vai trò lãnh đạo và tri thức của cộng đồng bản địa, cùng lợi ích thiết thực cho người dân, là điều kiện để những khu vực hồi sinh không bị phá hủy trở lại.
Bước ngoặt từ lời cam kết đến hiệu quả đo lường
Khuôn khổ Đa dạng sinh học toàn cầu Kunming–Montreal đặt mục tiêu đưa ít nhất 30% diện tích hệ sinh thái suy thoái trên đất liền, nước ngọt, biển và ven bờ vào quá trình phục hồi hiệu quả trước năm 2030. Cùng lúc, nhiều quốc gia đã hứa phục hồi khoảng một tỷ hecta qua các chương trình khác nhau. Hai thước đo này liên quan nhưng không thể đánh đồng.
Hội nghị COP17 tại Armenia là dịp kiểm tra xem lời hứa đã đi xa đến đâu. FAO đang thúc đẩy hệ thống theo dõi phục hồi FERM; dữ liệu tốt giúp phân biệt số hecta được đưa vào dự án với kết quả thật sự cho động vật hoang dã, đất và nước. Khi phục hồi trở thành một phần của sản xuất nông nghiệp, ngân sách, quy hoạch và sinh kế, hy vọng mới có cơ hội bền vững.
