Bối cảnh cạnh tranh chiến lược ở biên giới và thương mại
Châu Nam Á đang trải qua một sự chuyển dịch quan trọng khi các quốc gia nhỏ trong khu vực có nhiều lựa chọn chiến lược hơn, khiến vị thế thống trị khu vực của Ấn Độ đang bị cạnh tranh mạnh mẽ. Trung Quốc là thách thức lớn nhất đối với Ấn Độ, bắt đầu ngay từ biên giới chung dài khoảng 3.500km giữa hai nước. Mặc dù hai bên đã cố gắng bình thường hóa quan hệ sau các cuộc đụng độ nghiêm trọng nhất tại thung lũng Galwan năm 2020 và cuộc chiến năm 1962, song mâu thuẫn chiến lược vẫn chưa được giải quyết.
Về kinh tế, Ấn Độ vẫn lệ thuộc lớn vào Trung Quốc với kim ngạch nhập khẩu khoảng 132 tỷ USD hàng Trung Quốc trong năm kết thúc tháng 3 vừa qua, nhiều nhất so với các quốc gia khác. Để giảm bớt sự phụ thuộc, Ấn Độ đã xác định được khoảng 51 tỷ USD trong số hàng nhập khẩu có thể được thay thế bằng sản xuất trong nước. Điều này cho thấy, trong khi cạnh tranh chiến lược, Trung Quốc vẫn kiểm soát một phần chuỗi cung ứng công nghiệp của Ấn Độ.
Chiến lược khu vực của Trung Quốc qua các đồng minh và đối tác
Pakistan là minh chứng rõ nét nhất cho chiến lược của Trung Quốc tại khu vực. Từ năm 2020 đến 2024, Trung Quốc đã cung cấp tới 81% vũ khí quan trọng cho Pakistan. Năm nay, Pakistan đã tiếp nhận tàu ngầm lớp Hangor do Trung Quốc thiết kế trong khuôn khổ chương trình trị giá 5 tỷ USD gồm 8 chiếc. Thêm vào đó, Pakistan phát hành thành công trái phiếu quốc tế bằng nhân dân tệ trị giá 1,75 tỷ nhân dân tệ (258 triệu USD), thể hiện sự gắn kết tài chính với Trung Quốc.
Bangladesh lại cho thấy rủi ro khi liên kết chính trị quá chặt chẽ với một bên. Sự hợp tác giữa Ấn Độ với thủ tướng tiền nhiệm Sheikh Hasina đã giúp củng cố quan hệ song phương. Tuy nhiên, việc bà bị phế truất năm 2024 sau một phong trào dân sự và đảng Awami League bị cấm đã làm suy yếu vị thế Ấn Độ. Thủ tướng mới Tarique Rahman đã chọn Trung Quốc là điểm đến đầu tiên trong chuyến công du nước ngoài, tiếp xúc với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và tìm kiếm hợp tác sâu rộng hơn, cho thấy Bangladesh đang tận dụng ảnh hưởng của Trung Quốc để thương lượng với Ấn Độ trên cơ sở mạnh hơn.
Cạnh tranh ảnh hưởng ở Nepal, Sri Lanka và Maldives
Nepal từng cảnh báo sớm về xu hướng thay đổi này khi năm 2015, người biểu tình phản đối hiến pháp mới đã phong tỏa các cửa khẩu biên giới với Ấn Độ. Dù Ấn Độ phủ nhận việc phong tỏa nhằm gây áp lực chính trị, nhiều người Nepal đổ lỗi cho Ấn Độ về tình trạng thiếu hụt nhiên liệu và thuốc men.
Trung Quốc đã kịp thời cung cấp nhiên liệu trị giá 10 triệu nhân dân tệ và thiết lập các thỏa thuận vận tải, đồng thời giúp Nepal tiếp cận năm cảng biển, chấm dứt sự độc quyền về tuyến thương mại từ phía Ấn Độ.
Tương tự, Sri Lanka đang tận dụng sự cạnh tranh giữa Ấn Độ và Trung Quốc để thu hút đầu tư với các dự án Trung Quốc bao gồm Khu đô thị cảng Colombo trị giá 1,4 tỷ USD và nhà máy lọc dầu trị giá 3,7 tỷ USD gần cảng Hambantota. Tuy nhiên, Ấn Độ cũng đóng vai trò quan trọng, từng hỗ trợ khoảng 4 tỷ USD trong cuộc khủng hoảng kinh tế năm 2022 và đầu tư vào dự án năng lượng và giao thông. Sri Lanka không chọn một bên mà điều chỉnh quan hệ để tối đa lợi ích.
Maldives đi theo chiến lược cân bằng tương tự. Tổng thống Mohamed Muizzu lên nắm quyền sau chiến dịch phản đối Ấn Độ "India Out" và tìm cách loại bỏ lực lượng quân sự Ấn Độ, đồng thời gia tăng quan hệ với Trung Quốc, chủ nợ khoảng 1,37 tỷ USD. Tuy nhiên, sau đó Ấn Độ đã giúp Maldives tránh nguy cơ vỡ nợ và cấp tín dụng 565 triệu USD, lấy lại phần lớn ảnh hưởng. Song mức độ nỗ lực của Ấn Độ cho thấy ảnh hưởng chủ đạo không còn được đảm bảo như trước.
Vai trò của Mỹ và những tác động đến vị thế của Ấn Độ
Ảnh hưởng của Trung Quốc đáng lo ngại hơn nếu như Mỹ không mềm dẻo trong việc củng cố vị trí dẫn đầu khu vực cho Ấn Độ. Thực tế chính sách của Mỹ lại ngày càng mang tính giao dịch hơn. Mối quan hệ giữa hai nước suy giảm mạnh khi chính quyền Trump áp thuế đến 50% lên hàng hóa Ấn Độ liên quan đến dầu Nga, trong khi thuế với Pakistan chỉ còn 19%. Dù một thỏa thuận tạm thời đã giảm mức thuế với Ấn Độ xuống 18%, song các đợt tăng thuế mới gần đây lại làm phức tạp quan hệ.
Trong bối cảnh đó, chuyến thăm Ấn Độ vừa qua của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio được coi là nỗ lực hàn gắn quan hệ căng thẳng và gia tăng hợp tác chống khủng bố cùng các mối đe dọa từ Afghanistan. Bên cạnh đó, tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần nhận công lao về thỏa thuận ngừng bắn giữa Ấn Độ và Pakistan năm ngoái mà Ấn Độ bác bỏ, đồng thời có sự tiếp đón chỉ huy quân đội Pakistan ngay tại Nhà Trắng. Quan hệ Washington-Pakistan còn được làm sâu sắc khi Ngoại trưởng Pakistan Ishaq Dar trao đổi với Marco Rubio về hợp tác chống khủng bố và vai trò của Pakistan trong đàm phán Mỹ-Iran.
Thách thức và cơ hội cho Ấn Độ trong khu vực Nam Á
Ấn Độ không bị cô lập trong khu vực mà thay vào đó, vị thế thống trị tuyệt đối của nước này đang bị thách thức. Thực tế địa chính trị hiện nay đòi hỏi Ấn Độ thay đổi cách tiếp cận, không thể dựa vào vị trí địa lý mà cần tiếp cận đa chiều hơn, xây dựng các mối quan hệ dựa trên lợi ích chung và đáp ứng sâu sắc hơn nhu cầu chiến lược và kinh tế của các quốc gia láng giềng. Việc chú tâm nhiều hơn đến dư luận và ưu tiên kinh tế sẽ là chìa khóa để giữ vai trò dẫn đầu trong tương lai của Nam Á.











