Khái niệm nhà nước nhân tạo và nguy cơ đối với nền dân chủ

PGS. Jill Lepore, nhà sử học tại Harvard và cây viết kỳ cựu của The New Yorker, vừa cho ra mắt cuốn sách The Rise and Fall of the Artificial State. Trong đó, bà định nghĩa "nhà nước nhân tạo" như một thế hệ kế nhiệm của quốc gia dân chủ tự do, nơi quyền tự do ngôn luận và các quyền hiến định là nền tảng, nay đang bị thay thế bởi sự thao túng của các tập đoàn đa quốc gia tư nhân. Những thực thể này đã tiếp quản nhiều chức năng của quốc gia, đặc biệt trong việc định hình diễn ngôn công cộng - một không gian vốn được coi là công cộng nhưng nay hầu như bị tư nhân hoá và ưu tiên lợi nhuận thay vì trao đổi dân chủ.

Lepore lưu ý rằng các nền tảng mạng xã hội vốn là diễn đàn trao đổi của công dân hiện nay bị chi phối bởi hàng loạt bot, do các công ty, tổ chức nhà nước, cả những nhóm tội phạm và khủng bố kiểm soát. Với tình trạng đó, nền dân chủ tự do đang có nguy cơ nghiêm trọng khi bị thay thế bởi một hệ thống mà bà gọi là nhà nước nhân tạo.

Quá trình chuyển đổi từ đối thoại công dân sang dữ liệu và AI trong chính trị

Bà Lepore dẫn chứng lịch sử dài đằng đẵng bắt đầu từ những cuộc điều tra dân số tiền sử, qua ứng dụng bỏ phiếu khoa học đầu thế kỷ 20 đến sự bùng nổ văn hoá Silicon Valley từ thập niên 1980. Sự xuất hiện của công nghệ máy tính cá nhân và các công cụ tinh vi giúp đẩy mạnh việc thu thập dữ liệu, phân tích và nhắm mục tiêu trong quảng cáo cũng như chiến dịch chính trị đã làm thay đổi căn bản cách thức vận hành nền dân chủ.

Advertisement300 × 250

Bà mô tả việc thay thế tiếp xúc trực tiếp giữa ứng viên, tình nguyện viên và cử tri bằng việc khai thác dữ liệu quy mô lớn là một sự mất mát đáng kể đối với sự gắn kết xã hội và tinh thần công dân. Bên cạnh đó, AI hiện còn đóng vai trò trung gian trong xây dựng và phân phối thông điệp chiến dịch, khiến các cuộc bầu cử dần mang màu sắc của cuộc đấu trí giữa các hệ thống AI hơn là ý chí của người dân.

Văn hóa Silicon Valley và tầm nhìn công nghệ có thể dẫn tới tương lai nào?

PGS. Lepore chỉ rõ bên cạnh những giấc mơ về công nghệ giúp nhân loại bước vào kỷ nguyên của sự tiến bộ và utopia kỹ thuật số, nhiều nhà sáng lập công nghệ lại hướng tới một viễn cảnh đem tính toán máy móc áp đặt lên mọi mặt đời sống, thậm chí cả việc lựa chọn lãnh đạo quốc gia. Bà lấy ví dụ một câu chuyện khoa học viễn tưởng từ thập niên 1950 tưởng tượng về một máy tính quyết định vị tổng thống đại diện duy nhất của Mỹ dựa trên dữ liệu khảo sát.

Chính vì vậy, PGS. Lepore cảnh báo rằng việc giao phó quá nhiều quyền lực cho máy móc trong bối cảnh công nghệ hiện đại có thể đánh mất giá trị nhân văn và quyền tự chủ của con người. Bà phê phán cách suy nghĩ coi con người chỉ là dữ liệu, và việc làm cho mọi thứ “hiệu quả” bằng máy móc đang dần xóa nhòa những điều làm nên ý nghĩa của cuộc sống như lao động có ý thức, sáng tạo và sự tương tác cá nhân.

Phản ứng tiêu cực với AI và những điểm sáng trong tương lai

Dù có phần u ám trong nhận định về tình hình hiện tại, bà Lepore vẫn tìm thấy tia hy vọng, chẳng hạn việc những sinh viên đại học phản đối các CEO công nghệ tại lễ tốt nghiệp. Theo bà, những phản ứng và phản biện đó chính là tín hiệu cho thấy xã hội đang thức tỉnh và có thể điều chỉnh kịp thời để định hình tương lai khác biệt hơn từ sự phát triển AI và công nghệ.

Cuốn sách của bà nhìn nhận toàn diện lịch sử phát triển của các hệ thống đo lường và công nghệ, từ quá khứ cho đến hiện tại, cảnh báo những nguy cơ mất mát tự do và nhân phẩm trong xã hội số. Qua đó, bà kêu gọi người đọc suy ngẫm kỹ lưỡng về cách mà xã hội tiếp nhận và điều tiết công nghệ AI để không rơi vào thế giới bị chi phối hoàn toàn bởi các hệ thống máy móc.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Nhà nước nhân tạo là hiện tượng các tập đoàn đa quốc gia thay thế nhiều chức năng của quốc gia dân chủ tự do.
  • Việc thay thế đối thoại công dân bằng dữ liệu và AI trong chính trị làm suy yếu kết nối xã hội và tinh thần dân chủ.
  • Các nền tảng trực tuyến hiện bị chi phối bởi bot do nhiều tác nhân khác nhau sở hữu và điều khiển.
  • Nhiều nhà sáng lập công nghệ đang hướng tới mô hình lãnh đạo tự động bằng máy móc, gây ra nguy cơ mất giá trị nhân văn.
  • Phản ứng tiêu cực và phản biện với AI, như phản đối CEO công nghệ tại lễ tốt nghiệp, cho thấy hy vọng về một tương lai khác.

Đăng ký bản tin QMVN