Đa dạng hệ sinh thái rừng mặn tại Bangladesh và vị trí đặc biệt của Sundarbans

Mặc dù diện tích không lớn, nhưng các loại rừng tại Bangladesh rất đa dạng, bao gồm rừng rụng lá, rừng ngập nước, rừng đồi, rừng mưa, rừng nông thôn, rừng bên bờ, rừng ven biển và đặc biệt là rừng mảng ngập mặn (mangrove). Trong số đó, Sundarbans được chú ý nhiều nhất dù chỉ là một phần trong quần đảo rộng lớn này.

Sundarbans cùng các khu rừng mảng ngập mặn khác tại Bangladesh đóng vai trò quan trọng trong việc hấp thụ carbon, bảo vệ vùng ven biển khỏi bão tố, lũ lụt và xói mòn đất đai. Đây cũng là nơi sinh sống và sinh sản của nhiều loài động thực vật đặc hữu, đồng thời hỗ trợ sinh kế cho hơn một triệu người dân ven biển. Răng hổ Bengal, cá heo Irrawaddy, các loài chim, cá sấu và thực vật đặc thù tại đây đều tạo nên hệ sinh thái đa dạng và phức tạp.

Chính sách và nhận thức mơ hồ về Sundarbans dưới góc nhìn thuộc địa và phát triển

Mặc dù vai trò then chốt của Sundarbans, nhà nước Bangladesh lại thiếu một quan điểm chính trị rõ ràng về khu rừng này. Phần lớn các nghiên cứu và dự án phát triển nhìn nhận rừng mảng ngập mặn qua lăng kính thuộc địa, coi đây chỉ là hệ sinh thái cô lập của các loài hoang dã phân mảnh, và thường bỏ qua tính phức tạp xã hội và văn hóa gắn kết giữa người dân địa phương với rừng.

Trong khi đó, các hệ thống kinh tế mới theo xu hướng tân tự do tác động tiêu cực, gây phá hủy cấu trúc rừng mảng ngập mặn, như ở các khu vực Noakhali, Bhola, Barguna, Pirojpur, Chittagong và Cox’s Bazar, nơi nhiều mảng rừng nhỏ còn sót lại bị xóa mờ dần.

Bổ sung tri thức dân gian: Nền khoa học ‘Bādāban’ và sự gắn bó của cộng đồng với môi trường rừng

Dựa trên kinh nghiệm thực địa tại các khu vực Đông và Tây Sundarbans từ 2008 đến 2012, nhà nghiên cứu Pavel Partha đã phát triển khái niệm "khoa học Bādāban", phản ánh tri thức về hệ sinh thái rừng mảng ngập mặn theo ngôn ngữ, góc nhìn và trải nghiệm của cộng đồng bản địa, đặc biệt là những người sống dựa vào rừng.

Các kiến thức này bao gồm mối quan hệ giữa các loài cây không ăn được và động vật, cách rừng thay đổi theo thủy triều, sự phụ thuộc vào các loài ong lấy mật qua nhiều loại hoa, và những chuẩn mực văn hóa nghiêm ngặt như không được tiểu tiện trực tiếp xuống đất khi ở trong rừng.

Thảm họa từ phát triển không bền vững và sự tàn phá rừng mảng ngập mặn

Rừng ngập mặn ở Chokoria, từng là khu rừng lớn thứ hai sau Sundarbans tại Cox’s Bazar, đã bị phá hủy nghiêm trọng để phục vụ nuôi tôm thương mại từ năm 1977. Các ngân hàng và tổ chức quốc tế như Ngân hàng Phát triển Châu Á và Ngân hàng Thế giới đã đầu tư vào các dự án nuôi trồng thủy sản quy mô lớn, dẫn đến sự biến mất gần như hoàn toàn của rừng trong khu vực.

Advertisement300 × 250

Thảm họa này có hậu quả trực tiếp lên cuộc sống cư dân: trận bão Cyclone năm 1991 cướp đi sinh mạng của một trăm nghìn người do mất đi hàng rào tự nhiên bảo vệ.

Sundarbans đối mặt với nhiều thử thách: Cháy rừng và ô nhiễm

Từ năm 2002 đến nay, Sundarbans đã chịu tác động của khoảng 25 vụ cháy lớn, làm thiêu rụi hàng chục ha rừng và làm tổn hại nghiêm trọng đến hệ sinh thái dưới tán rừng và chuỗi thức ăn. Các nghiên cứu cho thấy các loài thực vật ưa ngập như Harghoza, Dhanchi, Tigerfern đều bị thiệt hại nặng trong các đám cháy.

Bên cạnh đó, các vụ đắm tàu chở dầu cũng góp phần gây ô nhiễm, như vụ tai nạn năm 2014 tàu MT Southern Star-7 tràn dầu gây ảnh hưởng nghiêm trọng lên nhiều kênh rạch và vùng rừng tại Chandpai Range.

Khẳng định vai trò cộng đồng và đề xuất chính sách quản lý rừng dựa trên tri thức dân gian

Khoa học chính thống thường bỏ qua vai trò tri thức và kinh nghiệm của cộng đồng sống trong và quanh rừng, thay vào đó áp đặt các dự án phát triển theo hướng tận thu hay bảo vệ theo quan điểm thuộc địa. Điều này dẫn đến sự xung đột, hiểu lầm và tổn thương sâu sắc giữa người dân và hệ sinh thái.

Quan điểm "khoa học Bādāban" chủ trương nhìn rừng mảng ngập mặn như một hệ sinh thái sống, nơi các loài động thực vật, con người và thiên nhiên luôn tồn tại trong sự kết nối, đảm bảo sự cân bằng và phát triển bền vững. Các chính sách quốc gia cần tiếp nhận và tích hợp tri thức dân gian này làm nền tảng để quản lý rừng hiệu quả và bền vững hơn.

Ngày quốc tế rừng mảng ngập mặn và tầm quan trọng toàn cầu

Vào năm 2015, UNESCO đã công nhận ngày 26/7 là Ngày quốc tế rừng mảng ngập mặn nhằm tôn vinh và nâng cao nhận thức về vai trò quan trọng của các khu rừng này trên toàn cầu. Từ năm 2016, ngày này được tổ chức rộng rãi nhằm thúc đẩy bảo tồn và nghiên cứu khoa học liên quan.

Tại Bangladesh, việc bảo vệ Sundarbans và các khu rừng ngập mặn khác như Sonadia Island, các vùng rừng nhỏ tại Noakhali, Bhola và các khu vực ven biển khác càng trở nên cấp bách trước áp lực phát triển kinh tế và biến đổi khí hậu.

Nghiên cứu và chính sách quản lý rừng mảng ngập mặn cần được tiếp cận dưới góc nhìn toàn diện, bao gồm sinh thái, văn hóa, kinh tế và chính trị, hướng đến sự phát triển hài hòa giữa con người và thiên nhiên.

Theo Prothom Alo

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Sundarbans là rừng mảng ngập mặn lớn nhất thế giới nhưng bị nhìn nhận dưới góc độ thuộc địa và thiếu chính sách rõ ràng.
  • Rừng mảng ngập mặn tại Bangladesh đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường và sinh kế hàng triệu người.
  • Tri thức dân gian của cộng đồng sống dựa vào rừng là yếu tố cơ bản để xây dựng chính sách quản lý bền vững.
  • Phát triển không bền vững như nuôi tôm thương mại đã phá hủy nghiêm trọng nhiều khu rừng ngập mặn tại Bangladesh.
  • Ngày quốc tế rừng mảng ngập mặn (26/7) được UNESCO công nhận nhằm nâng cao nhận thức và thúc đẩy bảo tồn.

Đăng ký bản tin QMVN