Hai hạn chót cùng hội tụ vào ngày 30/9
Theo thỏa thuận năm 2024 giữa Baghdad và Washington, sứ mệnh quân sự của liên minh chống Islamic State tại Iraq sẽ kết thúc vào ngày 30/9. Một quan chức quân sự Hoa Kỳ cho biết hàng trăm binh sĩ còn lại ở miền bắc Iraq phần lớn sẽ được tái triển khai sang Jordan và các nước khác trong khu vực. Sự kiện đánh dấu bước ngoặt sau nhiều thập kỷ hiện diện quân sự Hoa Kỳ.
Chính phủ Iraq cũng chọn đúng mốc này để thúc ép các nhóm vũ trang phi nhà nước giao vũ khí, giải thể tổ chức và hòa nhập vào lực lượng an ninh nhà nước. Baghdad lập luận rằng việc Mỹ rút đi sẽ loại bỏ một trong những lý do các nhóm vũ trang thường đưa ra để biện minh cho sự tồn tại của họ. Tuy nhiên, rút quân là tiến trình có lịch đã định, còn giải giáp lại là bài toán chính trị sâu hơn nhiều.
Sẽ không có nhóm nào giải giáp trước ngày 30/9.
Các lực lượng thân Iran và sự khác biệt giữa giao nộp với “quản lý”
Năm lực lượng vũ trang liên kết Iran được Reuters dẫn nguồn nói đã bác bỏ dứt khoát hạn chót của chính phủ. Những nhóm cứng rắn nhất gồm Kataib Hezbollah, Harakat al-Nujaba và Kataib Sayyid al-Shuhada chưa cho thấy sẵn sàng giao vũ khí và hội nhập vào Iraqi Armed Forces.
Họ đòi bảo đảm rằng lực lượng Hoa Kỳ sẽ không quay lại, đồng thời đặt thêm điều kiện về ảnh hưởng chính trị và kinh tế của Washington.
Một quan chức của lực lượng thân Iran nói sau khi xác lập các điều kiện, thảo luận sẽ tập trung vào việc “quản lý vũ khí”, không phải giao nộp. Sự phân biệt từ ngữ này rất quan trọng. Nếu vũ khí chỉ được chuyển vào kho của Popular Mobilization Forces hoặc được đặt dưới những quy tắc mơ hồ, quyền kiểm soát thực tế có thể không thay đổi. Nhà nước cần xác định rõ ai sở hữu, ai ra lệnh và cơ chế nào bảo đảm các đơn vị vũ trang tuân thủ quyền chỉ huy thống nhất.
Không có quyết định nào giữa các lực lượng về việc giao nộp vũ khí.
Bài toán chủ quyền, an ninh và niềm tin công chúng
Các lực lượng dân quân Shiite có lịch sử gắn với cuộc chiến chống Islamic State, và một số được đưa vào khuôn khổ Popular Mobilization Forces có liên hệ với nhà nước. Nhưng mối liên hệ ấy không đồng nghĩa mọi vũ khí, chuỗi chỉ huy và quyết định sử dụng lực lượng đã nằm hoàn toàn dưới quyền Baghdad. Đây là lý do yêu cầu độc quyền vũ lực của nhà nước trở thành vấn đề trung tâm.
Thách thức không chỉ là kỹ thuật thu hồi súng đạn. Nó liên quan đến vị thế chính trị, nguồn tài chính, ảnh hưởng địa phương và quan hệ với Tehran. Một động thái quá mạnh có thể kích thích phản kháng, trong khi sự trì hoãn kéo dài lại làm suy yếu uy tín của chính phủ. Người dân Iraq đã trải qua nhiều vòng xung đột và bất ổn, nên họ có lý do để mong một hệ thống an ninh thống nhất, có trách nhiệm và không để chính trị vũ trang lấn át đời sống dân sự.
Chủ quyền không chỉ là việc quân đội nước ngoài rời đi, mà còn là việc luật pháp có thể điều chỉnh mọi khẩu súng trong nước.
Bối cảnh từ cuộc chiến chống Islamic State đến giai đoạn hậu rút quân
Việc Mỹ rút quân khép lại một giai đoạn hỗ trợ Iraq chống Islamic State, nhưng không tự động giải quyết mọi nguy cơ an ninh. Các chuyên gia cảnh báo Baghdad vẫn phải đối diện hoạt động còn sót lại của Islamic State, quan hệ căng thẳng giữa Baghdad và khu vực Kurdistan, cũng như cạnh tranh ảnh hưởng giữa Hoa Kỳ và Iran trong vùng.
Chính phủ nói đối thoại với các nhóm vũ trang sẽ tiếp tục sau 30/9, và quá trình đưa vũ khí về dưới sự kiểm soát nhà nước sẽ bắt đầu sau khi liên minh hoàn tất sứ mệnh. Điều đó thừa nhận thực tế rằng một hạn chót chính trị không thể thay thế cho thương lượng dài hơi và cải cách khu vực an ninh. Thành công sau cùng cần được đo bằng việc Iraq có thể bảo vệ công dân bằng các định chế hợp pháp, thay vì bằng thỏa hiệp thiếu minh bạch giữa những người nắm vũ khí.
Ngày 30/9 có thể khép lại một sứ mệnh quân sự, nhưng không thể khép lại cuộc tranh luận về quyền lực và vũ khí ở Iraq.

















