Vai trò quyết định của cử tri kiều bào trong bầu cử Peru và Colombia
Keiko Fujimori trở thành tổng thống Peru sau khi chiến thắng sít sao trước Roberto Sánchez trong cuộc bầu cử năm 2024. Điều đáng chú ý là ông Sánchez có sự ủng hộ cao hơn trong nội địa nhưng thất bại do số phiếu từ người Peru sống ở nước ngoài được tính vào sau cùng. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử Mỹ Latinh một cuộc bầu cử có kết quả được định đoạt bởi phiếu bầu từ kiều bào. Tương tự, trong cuộc bầu cử tổng thống Colombia năm 2024, Abelardo de la Espriella thắng bằng cách biệt xấp xỉ 250.000 phiếu nhưng nếu không có phiếu từ người Colombia ở nước ngoài thì tỷ lệ chênh lệch sẽ hẹp hơn nhiều, dưới 75.000 phiếu.
Sự chú ý lớn đối với phiếu bầu ngoài nước ngoài xuất phát một phần từ thời điểm phiếu này được công bố là cuối cùng, khiến nó có vẻ có sức ảnh hưởng quyết định. Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng sức nặng của các lá phiếu này ngang bằng với phiếu của cử tri trong các vùng miền khác, chỉ là thời điểm đếm muộn làm tăng cảm giác độ quan trọng.
Tỷ lệ tham gia và quy định phiếu bầu cho kiều bào ở từng nước
Khả năng tác động của cử tri nước ngoài phụ thuộc vào quy mô kiều bào và mức độ tham gia bỏ phiếu. Thống kê cho thấy tỷ lệ đi bầu ở kiều bào thấp hơn đáng kể so với cư dân trong nước.
Lấy ví dụ, tỷ lệ này chỉ đạt khoảng 13% ở người nước ngoài so với khoảng 61% trong nước. Không chỉ vậy, các quy định pháp luật cũng ảnh hưởng lớn đến tỷ lệ này.
Tại Peru, bỏ phiếu là bắt buộc với cả người dân sống ở nước ngoài, và việc đăng ký được thực hiện tự động khi thay đổi địa chỉ. Vì thế, hơn 300.000 người dân Peru ở nước ngoài đã tham gia bầu cử, tỷ lệ tham gia vào vòng hai lên đến 27%, tương đương mức trung bình lịch sử. Trái lại, Mexico có cộng đồng kiều bào lớn thứ hai thế giới với hơn 13 triệu người nhưng chỉ khoảng 185.000 người tham dự bầu cử năm 2024. Nguyên nhân là vì quy định hiện còn khá hạn chế, yêu cầu người bỏ phiếu phải có thẻ chứng nhận đăng ký được cấp tại lãnh sự quán trước đó.
Guatemala cũng có khoảng 3 triệu kiều bào nhưng mới lần đầu tiên áp dụng bỏ phiếu ngoài nước từ năm 2019, với số cử tri thực tế rất thấp so với tiềm năng do nhiều người thiếu giấy tờ hoặc không đăng ký. Venezuela có tiềm năng rất lớn với gần 5 triệu cử tri đủ điều kiện ngoài nước nhưng chỉ có khoảng 1% thực hiện được quyền bỏ phiếu năm 2024 vì những khó khăn trong đăng ký và các thủ tục giấy tờ, điều mà phe đối lập đánh giá là nỗ lực nhằm ngăn chặn sự tham gia của kiều bào.
Xét về pháp lý và xã hội của quyền bỏ phiếu kiều bào
Colombia và Peru là hai quốc gia khởi xướng quyền bỏ phiếu cho người dân ở nước ngoài từ những thập niên 1960 và 1980. Từ đó, nhiều quốc gia Mỹ Latinh tiếp tục hoàn thiện luật pháp để mở rộng hình thức tham gia bầu cử cho kiều bào, chủ yếu qua bỏ phiếu trực tiếp tại các điểm bỏ phiếu, một số nơi như Colombia có thêm hình thức bỏ phiếu sớm để thuận tiện.
Tuy nhiên, hình thức bỏ phiếu ở nước ngoài vẫn gặp nhiều khó khăn vì chưa phổ biến phương thức như bỏ phiếu bằng thư hoặc điện tử, đòi hỏi phải đến nơi đăng ký trực tiếp và xuất trình giấy tờ đặc biệt. Điều này tạo ra gánh nặng thời gian và chi phí, đặc biệt đối với những người sống xa các thành phố có lãnh sự quán hay điểm bỏ phiếu.
Bên cạnh đó, áp lực an ninh cũng ảnh hưởng đến khả năng tham gia của kiều bào, ví dụ như ở Mỹ, người nhập cư không có cư trú hợp pháp có thể ngại ngùng khi xuất hiện tại điểm bỏ phiếu vì lo ngại liên quan đến chính sách chống nhập cư của chính quyền.
Ý nghĩa quyền bầu cử của diaspora với cộng đồng và chính trị Mỹ Latinh
Việc phiếu bầu của người dân ở nước ngoài có thể quyết định kết quả bầu cử như ở Peru đã khơi dậy tranh luận về quyền công dân và sự đại diện chính trị của cộng đồng diaspora, nhất là những người thuộc các cộng đồng thiệt thòi. Mặc dù có ý kiến cho rằng những người sống ở nước ngoài có thể nên hay không nên có quyền bỏ phiếu ở các cuộc bầu cử chung, song lịch sử Mỹ Latinh có truyền thống rộng mở trong công nhận quyền công dân cho dân nhập cư và con em họ.
Chỉ có ba quốc gia là Uruguay, Nicaragua và Cuba hiện không cho phép công dân bỏ phiếu từ nước ngoài, trong đó Uruguay là trường hợp duy nhất trong các nền dân chủ ổn định của khu vực không công nhận quyền bầu cử này. Quyền bỏ phiếu của diaspora được xem như một cách để duy trì mối liên kết với quê hương, cũng là một hình thức bù đắp cho các làn sóng di cư bắt buộc do các cuộc khủng hoảng chính trị và kinh tế.
Người dân nước ngoài cũng đóng vai trò kinh tế quan trọng khi nhiều người gửi tiền về quê nhà, tạo nên phần đáng kể GDP của các nước như Mexico hay các nước Trung Mỹ và Colombia. Điều này khiến các chiến dịch tranh cử ngày càng chú trọng tìm cách thu hút cử tri diaspora bằng cách tận dụng mạng xã hội và điều chỉnh thông điệp cho nhóm này, mặc dù vẫn tồn tại những vấn đề về quy định và tài chính trong tổ chức vận động ngoài nước.
Theo giới chuyên gia, việc mở rộng và nâng cao quyền tham gia của diaspora là hướng đi tất yếu để tăng sự đại diện chính trị và tăng cường mối liên hệ giữa người dân với quốc gia nguồn.

















