Một cái tên và ký ức không thể khép lại
Khi nhận lại chiếc bình được gửi về sau chiến tranh, Morishita Kayoko không tìm thấy tro cốt anh mình, chỉ có mảnh giấy ghi tên. Ký ức cuối cùng còn rõ nét về Rikio là người anh đứng bên bờ biển sau khi mang cơm nắm tới tiễn gia đình sơ tán. Ông ở lại đảo cùng một người anh khác theo lệnh thời chiến và mất khi mới 22 tuổi. Người anh còn lại sống sót sau thời gian bị bắt làm tù binh, nhưng hiếm khi kể lại những gì đã chứng kiến.
Trong cuộc gặp mặt những người từng cư trú trên đảo, Morishita không đeo kính thực tế ảo; một sinh viên thay bà điều khiển hành trình trên màn hình. Khi camera kỹ thuật số tiến đến đài tưởng niệm và dừng lại trước tên Rikio, khoảng cách hơn 80 năm dường như được rút ngắn. Bà diễn tả cảm giác như được gặp lại anh, một khoảnh khắc không cần đến sự tái hiện chính xác từng ngôi nhà mới đủ sức lay động.
“Tôi có cảm giác như đã gặp lại anh mình.” — Morishita Kayoko
Người trẻ dựng lại một hòn đảo từng có đời sống
Nhóm sinh viên Tokyo College đã đến Ioto trong các năm 2025 và 2026 để ghi hình và quét LiDAR địa hình, công trình, đường hầm quân sự và các địa điểm tưởng niệm. Từ dữ liệu ấy, họ xây dựng bảo tàng ảo cho phép người xem khám phá hòn đảo và tìm hiểu cuộc sống trước chiến tranh.
Những tư liệu ảnh cũ và lời kể của cựu cư dân giúp trả lại bối cảnh con người cho một địa danh thường xuất hiện trong sách lịch sử quân sự.
Trước năm 1944, cộng đồng khoảng một nghìn người sống bằng đánh cá, trồng mía và sản xuất nông nghiệp. Gia đình Morishita có ruộng mía và xưởng đường nhỏ; bà nhớ những món kẹo tự làm từ mật và gốc cây đa lớn nơi trẻ con vui chơi. Chi tiết bình dị ấy cho thấy quê hương không chỉ là một tọa độ chiến lược. Nó còn là tiếng cười, công việc gia đình và những mối quan hệ mà bom đạn không thể tái tạo.
Mô hình giúp lưu giữ địa hình và các công trình trước khi chúng tiếp tục đổi thay.
Lời kể của người sơ tán bổ sung lịch sử đời sống vào câu chuyện chiến tranh.
Chưa có đường về, công nghệ mở một lối gặp lại
Sau chiến tranh, Ioto tiếp tục được sử dụng cho các hoạt động nhà nước và quốc phòng. Người từng cư trú chỉ có thể tham dự một số chuyến tưởng niệm được tổ chức chính thức. Chính phủ Nhật Bản viện dẫn hoạt động núi lửa và khó khăn an toàn đối với việc định cư lâu dài; học giả Ishihara Shun cho rằng vai trò căn cứ huấn luyện quân sự cũng cần được công khai thảo luận. Hai lập luận phản ánh sự giằng co giữa lợi ích an ninh và quyền lợi của cộng đồng bị di dời.
Morishita từng trở về đảo trong các chuyến thăm chính thức, gần nhất vào năm 2024, nhưng tuổi cao khiến cơ hội tiếp theo trở nên mong manh. Việc nền đất đảo trồi lên do hoạt động địa chất cũng gây khó khăn cho phương tiện cập bến. Công nghệ ảo vì thế là một cánh cửa quý giá, dù không thay thế được cảm giác thật sự đứng trên đất quê nhà. Câu chuyện nhắc rằng bảo tồn lịch sử phải dành chỗ cho ký ức của dân thường, không chỉ cho bản đồ chiến dịch và những con số thương vong.
