Từ người phụ bếp đến người đặt lại câu hỏi cho ẩm thực
Khi Adrià đến El Bulli năm 1983, hành trang nghề nghiệp của ông chủ yếu là thời gian rửa bát trong khách sạn và nấu ăn khi phục vụ quân đội. Sự thiếu nền tảng kinh điển không trở thành mặc cảm. Nó giúp ông nhìn những quy ước lâu đời như các câu hỏi có thể mở lại. Trong Gènesi, Miquel Fernández đảm nhiệm vai Adrià, đưa khán giả trở về giai đoạn nhà hàng chưa phải biểu tượng toàn cầu và sự đổi mới được tạo nên bằng quan sát, thử nghiệm cùng những ngày làm việc bền bỉ.
Adrià không thích cách gọi “ẩm thực phân tử”, bởi thuật ngữ ấy dễ khiến món ăn bị hiểu như một màn trình diễn khoa học lạnh lẽo. Ông chọn “công nghệ-cảm xúc”, nhấn mạnh rằng kỹ thuật chỉ có ý nghĩa khi làm thay đổi cảm nhận của thực khách. Một miếng tortilla làm từ khoai tây chiên giòn có thể khơi lại ký ức quen thuộc trong hình thức bất ngờ. Câu hỏi quan trọng không phải món ăn trông kỳ lạ đến đâu, mà nó có khiến con người nhìn lại điều tưởng đã biết hay không.
Nếu tất cả những gì chúng ta làm chỉ là sao chép các công thức kinh điển, thì chúng ta chỉ là những con robot.
Gian bếp yên tĩnh tạo nên một ngôn ngữ mới
Loạt phim tái dựng tỉ mỉ gian bếp và hàng chục món ăn, cho thấy đổi mới không nhất thiết đồng nghĩa với ồn ào. El Bulli vận hành trong sự tập trung, khác hình ảnh đầu bếp quát tháo thường thấy trên truyền hình.
Số người nấu gần bằng số thực khách, mỗi chi tiết được thử đi thử lại trước mùa phục vụ. Bọt, nhiệt độ, kết cấu hay hình dáng không phải trò ảo thuật riêng lẻ, mà là vốn từ giúp nhóm sáng tạo diễn đạt một ý tưởng ăn được.
Triết lý ấy cũng đảo lại thang giá trị của nguyên liệu. Với Adrià, một hạt đậu lăng có thể đáng được chú ý như trứng cá muối. Đầu bếp Jordi Artal nhận xét El Bulli cho phép thay đổi kết cấu, nhiệt độ hoặc hình dạng mà vẫn bảo toàn căn tính sản phẩm. Điểm mấu chốt là kỹ thuật phải làm nguyên liệu rõ hơn, không che khuất nó. Khi điều bình thường được nhìn bằng sự tò mò nghiêm túc, sáng tạo trở nên gần gũi thay vì chỉ dành cho sự xa hoa.
Thành công sáng tạo và nghịch lý không có lợi nhuận
Năm 1996, Joël Robuchon gọi Adrià là đầu bếp giỏi nhất hành tinh. Sau đó, El Bulli thường nhận hơn một triệu yêu cầu cho khoảng 8.000 chỗ mỗi mùa. Danh tiếng ấy biến bữa ăn thành một sự kiện văn hóa, nơi mỗi món là bất ngờ và toàn bộ thực đơn giống một màn trình diễn. Tuy nhiên, nhà hàng ở Costa Brava chưa bao giờ là cỗ máy kiếm tiền. Nhân lực lớn, thời gian nghiên cứu dài và mức giá chủ ý chỉ bù chi phí khiến mô hình sáng tạo khó tự nuôi mình.
El Bulli đóng cửa năm 2011 trong nợ nần, một kết thúc buộc người xem phân biệt ảnh hưởng với lợi nhuận. Không phải mọi giá trị xã hội đều xuất hiện trên bảng cân đối kế toán, nhưng lý tưởng cũng không thể miễn trừ điều kiện lao động và tính bền vững. Gènesi có ý nghĩa khi để hai sự thật cùng tồn tại: nhà hàng đã mở rộng giới hạn của nghề bếp, đồng thời cho thấy tài năng, uy tín và lượng khách khổng lồ vẫn chưa đủ bảo đảm một tổ chức tồn tại.
Bối cảnh trước Gènesi và di sản sau ngày đóng cửa
Trước El Bulli, ẩm thực Pháp giữ vị trí chi phối trong thế giới fine dining. Adrià thừa nhận món nợ với nước Pháp nhưng từ chối coi kinh điển là câu trả lời cuối cùng. Quan trọng hơn, nhà hàng công khai kỹ thuật và công thức thay vì giữ chúng như bí mật thương mại. Hàng nghìn đầu bếp đi qua gian bếp ấy mang theo tinh thần chất vấn, trong đó có Oriol Castro, người cùng các cựu thành viên El Bulli xây dựng Disfrutar tại Barcelona.
Disfrutar được The World’s 50 Best Restaurants xếp số một thế giới năm 2024, cho thấy di sản El Bulli không kết thúc khi nhà hàng đóng cửa. Gènesi xuất hiện 15 năm sau đó, trong lúc hình ảnh đầu bếp trên màn ảnh thường gắn với căng thẳng, danh tiếng hoặc cá tính độc đoán. Câu chuyện này bổ sung một ký ức khác: đổi mới là công việc tập thể, tri thức lớn lên khi được chia sẻ, và một nơi thất bại theo logic kinh doanh vẫn có thể thành công trong việc trao quyền cho cả một thế hệ.

















