Các liên minh được dẫn dắt bởi lợi ích an ninh
Trật tự khu vực từng thường được mô tả qua đối lập Sunni–Shia hoặc quan hệ với Washington. Những nhãn phân loại ấy nay khó giải thích trọn vẹn thực tế: một quốc gia có thể tìm kiếm sự bảo đảm từ Mỹ, hợp tác thương mại với Trung Quốc và đồng thời mua công nghệ quốc phòng từ những đối tác khác. Chính sách đối ngoại ngày càng vận hành theo từng vấn đề, từ phòng không và năng lượng đến hành lang thương mại.
Thỏa thuận phòng thủ Mecca được Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan ký trong tháng 8/2026 thể hiện khuynh hướng ấy. Ba nước sau đó bàn cách xây dựng cơ chế phối hợp thường xuyên. Tuy nhiên, cam kết tương trợ chưa đồng nghĩa họ sẽ tự động tham chiến trong mọi cuộc khủng hoảng. Những khác biệt về lợi ích, năng lực triển khai và quan hệ riêng với Iran vẫn là phép thử thực sự đối với liên minh.
Ở chiều khác, hợp tác giữa Israel với Hy Lạp và Ấn Độ nhấn mạnh vai trò của hệ thống phòng không, chuỗi cung ứng công nghệ và kết nối đường biển. Các nước Vùng Vịnh cũng tiếp tục giữ nhiều kênh đối thoại, bất chấp bất đồng xoay quanh các cuộc giao tranh. Một mạng lưới vừa hợp tác vừa cạnh tranh vì vậy đang thay thế những khối liên kết tưởng như cố định.
Từ Biển Đỏ tới các tuyến năng lượng
Tầm quan trọng của chuyển động này thể hiện rõ nhất ở các cửa ngõ hàng hải. Bab el-Mandeb nối Biển Đỏ với vịnh Aden, còn Hormuz là cửa ngõ xuất khẩu dầu và khí đốt quan trọng của Vùng Vịnh.
Khi một tuyến bị đe dọa, chi phí bảo hiểm, cước vận tải, thời gian giao hàng và giá năng lượng có thể cùng tăng. Những gia đình ở cách xa chiến sự vẫn phải gánh chịu tác động.
Theo Reuters, Saudi Arabia đang cân nhắc chiến dịch nhằm phá thế kiểm soát của lực lượng Houthi đối với tuyến hàng hải gần Yemen. Houthi tuyên bố tấn công cơ sở năng lượng Saudi Arabia đầu tháng 10, nhưng một số chi tiết thiệt hại chưa được phía Saudi xác nhận độc lập. Diễn biến này cho thấy cần phân biệt thông báo của bên tham chiến với dữ kiện đã được xác minh.
Trong khi đó, Chương trình Lương thực Thế giới cảnh báo tình trạng thiếu ăn tại Yemen diễn biến nghiêm trọng khi giao tranh làm gián đoạn cung ứng. Đây là nghịch lý bi thảm: tranh chấp kiểm soát các tuyến giao thương toàn cầu trước hết đẩy dân thường tại địa phương vào tình trạng dễ tổn thương nhất.
Một bản đồ vượt ra ngoài Trung Đông
Những điểm nóng ở Ukraine, Kavkaz, Nam Á và Đông Phi đang tương tác với nhau qua vũ khí, đầu tư, cảng biển và quan hệ ngoại giao. Ukraine hợp tác với đối tác Vùng Vịnh trong công nghệ chống máy bay không người lái; Thổ Nhĩ Kỳ duy trì quan hệ với Azerbaijan; Ấn Độ phải tính toán lợi ích giữa nhiều đối tác vốn bất đồng sâu sắc.
Tại Đông Phi, cạnh tranh tiếp cận cảng và hành lang vận tải khiến Sudan, Somalia, Somaliland và Ethiopia trở nên quan trọng trong chiến lược của các nước bên ngoài. Tuy nhiên, không thể xem mọi cuộc nội chiến hay tranh chấp lãnh thổ là một ván cờ được điều khiển từ nước ngoài. Chúng đều có nguồn gốc địa phương, với cộng đồng dân cư, lịch sử và yêu cầu chính trị riêng.
Trật tự đang hình thành vì thế không phải một mặt trận thống nhất kéo dài xuyên lục địa. Đúng hơn, đó là tập hợp các quan hệ chồng lấn, trong đó một đối tác có thể là đồng minh về phòng không nhưng là đối thủ về thương mại hoặc ảnh hưởng ngoại giao.
Cơ hội hợp tác và nguy cơ dây chuyền
Các mạng lưới mới có thể tạo khả năng phối hợp phòng thủ và mở đường đàm phán. Một nước giữ được liên hệ với nhiều phía đôi khi trở thành kênh giảm căng thẳng hữu ích. Song mạng lưới dày đặc cũng làm tăng nguy cơ tính toán sai: vụ tấn công nhằm vào tàu hàng, nhà máy năng lượng hoặc căn cứ quân sự có thể kích hoạt phản ứng từ nhiều chính phủ.
Cạnh tranh của Mỹ, Trung Quốc và Nga làm bức tranh phức tạp hơn. Washington vẫn giữ vai trò an ninh đáng kể; Bắc Kinh có lợi ích lớn trong thương mại và nguồn năng lượng; Moscow duy trì các quan hệ chiến lược riêng. Không bên nào dễ dàng kiểm soát toàn bộ những diễn biến từ Hormuz tới Biển Đỏ.
Vấn đề then chốt không chỉ là ai xây dựng được liên minh mạnh hơn, mà là liệu các cường quốc và các quốc gia trong khu vực có thiết lập được quy tắc phòng ngừa xung đột, bảo vệ thường dân, duy trì tiếp tế nhân đạo và giữ an toàn cho các tuyến hàng hải hay không. Sức mạnh của một trật tự mới cuối cùng phải được đo bằng khả năng ngăn chiến tranh lan rộng.
