Hai cách kể chuyện gặp nhau bên ngoài rạp
Một bên quảng trường là cờ Israel và Mỹ, bên kia là lối vào buổi chiếu của NAZA. Theo The Times of Israel, vài chục người tham gia cuộc biểu tình do Israeli-American Council tổ chức bên ngoài Lincoln Center. Trên biểu ngữ và màn hình xe lưu động, ban tổ chức gợi lại cuộc tấn công của Hamas vào Israel tháng 10/2023 và hình ảnh những người từng bị bắt làm con tin. Đó là sự can dự của những con người mang ký ức cụ thể, chứ không chỉ là một phản ứng với tấm áp phích phim.
Hai người sống sót sau vụ thảm sát tại lễ hội âm nhạc Nova, Rom El-Hai và Shalev Bitton, tham gia cùng Yunis Alkarnawi, một người Israel gốc Bedouin đã cứu người ở lễ hội. Sự hiện diện ấy giải thích vì sao người biểu tình yêu cầu khán giả không bỏ qua nỗi đau ngày 7/10. Nhóm tổ chức nói muốn chất vấn cách bộ phim kể lịch sử; lời kêu gọi trên trang sự kiện nhấn mạnh sự kiện 7/10 không nên bị xóa khỏi câu chuyện.
Buổi chiếu vẫn là một phần của New York Film Festival. Người biểu tình có quyền nêu câu hỏi bên ngoài rạp; người làm phim và khán giả có quyền đưa những lời chứng vào không gian công cộng để xem xét. Không có bằng chứng trong bản tin về việc cuộc biểu tình ngăn buổi chiếu diễn ra. Điều đáng chú ý hơn là hai phía đều muốn người khác nhìn thấy những người đã chịu mất mát, dù họ đặt trọng tâm vào những thời điểm khác nhau.
Một bộ phim, những lời chứng và phản hồi của quân đội
NAZA do Yuval Abraham và Rachel Szor đạo diễn, được giới thiệu tại Venice trước khi đến New York. Theo Associated Press, tác phẩm có lời kể của 24 người từng làm trong quân đội hoặc tình báo Israel, phần lớn được bảo vệ danh tính.
Họ mô tả các hệ thống giám sát, hỗ trợ chọn mục tiêu và cách đánh giá thương vong dân thường trong chiến tranh Gaza. Những lời kể ấy là nguồn tin nghiêm túc cần được điều tra, nhưng người đọc phải phân biệt cáo buộc trong phim với kết luận đã được xác minh độc lập về từng cuộc không kích.
Quân đội Israel phản bác nhiều luận điểm. Người phát ngôn Effie Defrin gọi các cáo buộc trong đoạn giới thiệu là sai lệch, đề nghị được xem toàn bộ phim để trả lời từng điểm cụ thể. Theo Associated Press, quân đội xác nhận AI hỗ trợ tìm mục tiêu song nói con người đưa ra quyết định cuối cùng trước một cuộc tấn công. Chính sự khác biệt giữa hỗ trợ bằng máy và trách nhiệm quyết định của con người là câu hỏi quan trọng: ai kiểm tra dữ liệu đầu vào, ai đánh giá nguy cơ cho dân thường và hồ sơ nào cho phép đối chiếu?
Các nhà làm phim khẳng định lời chứng là thật và xứng đáng được nghe. Nhà sản xuất The Guardian nói những người cung cấp tin được bảo mật theo nguyên tắc báo chí. Trong khi đó, người phản đối lập luận phim chưa đặt các cảnh ở Gaza bên cạnh cách các quân đội khác cân nhắc thương vong trong chiến tranh đô thị. Việc bổ sung bối cảnh có thể giúp người xem hiểu một tình huống; nó không tự nó bác bỏ hay chứng minh cáo buộc về một quyết định tấn công cụ thể.
“Bối cảnh không phải là kiểm duyệt. Đó là trách nhiệm.” — Israeli-American Council
Quyền phản đối và đòi hỏi chứng cứ
Lời nhắn trên những chiếc xe của ban tổ chức khẳng định bối cảnh là trách nhiệm của người kể chuyện. Có thể đồng ý với yêu cầu đặt phim trong lịch sử ngày 7/10, đồng thời đòi minh bạch về cái chết của dân thường Gaza. Hai đòi hỏi ấy không triệt tiêu nhau. Nạn nhân Israel và Palestine đều là con người, không phải những con số được dùng để phủ nhận nỗi đau của bên kia.
Một cuộc thảo luận có ích cần hỏi phim lấy lời chứng ra sao, những chi tiết nào có thể kiểm tra độc lập và quân đội trả lời điểm nào bằng dữ liệu có thể đối chiếu. Cũng cần phân biệt điều người sống sót trực tiếp trải qua với đánh giá về nguyên tắc tác chiến. Ký ức cá nhân có sức nặng đạo đức; điều tra hoạt động quân sự đòi thêm hồ sơ, nhân chứng và khả năng phản biện. Những sự phân biệt này giúp tránh biến sự đồng cảm thành sự dễ dãi với thông tin chưa xác thực.
Cuộc biểu tình ở New York vì thế không chỉ là tranh cãi quanh một tác phẩm điện ảnh. Nó cho thấy một xã hội phải bảo vệ đồng thời không gian cho tiếng nói phản đối và chỗ đứng cho điều tra độc lập. Khi các hình ảnh về con tin và thương vong dân thường cùng xuất hiện trong cuộc đối thoại, phẩm giá của từng nạn nhân đòi người kể chuyện phải chính xác, và người nghe phải sẵn lòng kiểm tra điều mình vốn tin.

















