Nguyên lý hoạt động của động cơ điện và nam châm vĩnh cửu

Động cơ điện hoạt động dựa trên trường từ tạo ra để biến đổi năng lượng điện thành năng lượng cơ học. Thường thì nam châm vĩnh cửu được sử dụng để tạo trường từ ổn định trong động cơ. Ngoài ra, trường từ cũng có thể được tạo ra bằng cách cho dòng điện chạy qua cuộn dây đồng quấn quanh lõi sắt từ, gọi là nam châm điện.

Trong cấu tạo động cơ, hai bộ phận chính gồm roto và stato, hình trụ đồng tâm với nhau, tạo ra khe hở mà trường từ hoạt động giữa chúng để chuyển đổi năng lượng. Roto thường là phần chuyển động, còn stato là phần đứng yên.

Ứng dụng công nghệ nam châm ảo của Vimag Labs

Tiếp nối nguyên lý trên, startup Ấn Độ Vimag Labs tại Bengaluru công bố đã thay thế nam châm đất hiếm bằng các cuộn dây đồng được điều khiển bằng phần mềm để tạo ra các trường từ trong động cơ. CEO Manish Seth giải thích rằng họ loại bỏ nam châm vĩnh cửu, dùng cuộn dây đồng, và phần mềm sẽ kiểm soát dòng điện để tạo trường từ bên trong động cơ, thay vì dùng nam châm thật.

Thực chất, đây là cách ứng dụng nam châm điện đã có từ lâu trong các máy phát điện lớn của các nhà máy thủy điện, nhiệt điện hay hạt nhân, với roto quấn cuộn dây có dòng điện một chiều (DC) để tạo ra trường từ xoay, tạo ra dòng điện xoay chiều (AC) ở stato.

Tác động và hạn chế của việc dùng nam châm điện thay thế nam châm vĩnh cửu

Nắm được nguyên lý này, Vimag Labs dùng phần mềm điều khiển cường độ và hướng dòng điện chạy qua cuộn dây, từ đó điều chỉnh trường từ trong động cơ gọi là "nam châm ảo". Tuy nhiên, phần mềm không tạo ra từ trường mà chỉ điều chỉnh dòng điện sao cho hiệu suất làm việc của nam châm điện được kiểm soát.

Advertisement300 × 250

Thế nhưng, việc này tiêu hao năng lượng, bởi có các tổn thất điện trở đồng, tổn thất trong lõi sắt từ, và tổn thất khi linh kiện điện tử chuyển mạch dòng điện. Do vậy, động cơ dùng nam châm điện khó có thể vượt được hiệu suất của động cơ sử dụng nam châm vĩnh cửu, vốn không cần năng lượng để duy trì trường từ.

So sánh và thách thức cho động cơ xe điện

Các nhà sản xuất ô tô như BMW hay Renault từng thử nghiệm sử dụng động cơ kích từ điện cho xe điện, tuy nhiên hiệu suất chưa đủ cao. Việc tăng hiệu suất động cơ từng 0,1% cũng ảnh hưởng lớn đến quãng đường đi được và trọng lượng pin, từ đó làm giảm chi phí và trọng lượng xe.

Bởi pin lithium-ion là bộ phận nặng và đắt tiền nhất trong xe điện, động cơ đồng bộ nam châm vĩnh cửu chiếm ưu thế nhờ hiệu suất cao hiện nay.

Các công nghệ thay thế và bước tiến trong lĩnh vực động cơ

Bên cạnh nam châm điện, có các loại động cơ khác không dùng nam châm vĩnh cửu như động cơ chuyển mạch từ trở (SRM) của Honda phối hợp với startup Enedym (Canada) hay động cơ đồng bộ từ trở (synchronous reluctance motor) của Hitachi Astemo nhằm giảm hoặc loại bỏ phụ thuộc vào nam châm đất hiếm.

Tuy nhiên, những hạn chế như khả năng tạo mô-men xoắn khởi động, tiếng ồn và hiệu suất làm việc khiến các loại động cơ này chưa thể phổ biến trên xe điện.

Tương lai của công nghệ 'nam châm ảo' trong xe điện

Hiện nay, Vimag Labs vẫn đang thử nghiệm thị trường xe điện bốn bánh với công nghệ nam châm ảo này. Kết quả thực tế sẽ quyết định liệu công nghệ có thể thay thế nam châm đất hiếm đang sử dụng rộng rãi trong các động cơ xe điện với hiệu suất và chi phí cạnh tranh hay không.

G. Bhuvaneswari, giáo sư tại Khoa Kỹ thuật Điện và Máy tính của Đại học Mahindra, Hyderabad, và từng giảng dạy tại IIT-Delhi, cho biết công nghệ nam châm điện đã có lịch sử lâu dài nhưng thách thức về hiệu suất vẫn còn.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Startup Ấn Độ Vimag Labs phát triển công nghệ nam châm ảo thay thế nam châm đất hiếm truyền thống.
  • Nam châm điện sử dụng cuộn dây và phần mềm để tạo và điều khiển trường từ trong động cơ.
  • Hiệu suất của động cơ dùng nam châm điện khó vượt qua động cơ sử dụng nam châm vĩnh cửu do tổn thất năng lượng.
  • Pin lithium-ion là bộ phận tốn kém nhất trong xe điện nên hiệu suất động cơ ảnh hưởng lớn đến chi phí và trọng lượng xe.
  • Các hãng lớn như BMW, Renault, Honda cũng thử nghiệm các loại động cơ thay thế để giảm phụ thuộc nam châm đất hiếm.

Đăng ký bản tin QMVN