Thực trạng Cuba dưới thời Miguel Díaz-Canel và vai trò của viễn cảnh khắc nghiệt

Từ khi đảm nhận vị trí lãnh đạo tại Cuba, Miguel Díaz-Canel đã sớm được xem là một nhà cai trị không hiệu quả. Trước đây, những người nông dân đã chế nhạo ông bằng biệt danh "Díaz-Condón", do chính sách hạn chế nhập sữa về thành phố, thể hiện những thất bại trong quản lý đời sống thường ngày. Thậm chí nhóm kịch El Portazo còn mỉa mai ông qua bài hát thiếu nhi "El ratoncito Miguel", với câu ca phản ánh hiện thực đen tối, gieo rắc nỗi sợ hãi và sự kinh hoàng kéo dài trong xã hội dưới thời ông.

Díaz-Canel tiếp quản một chế độ vốn đã rơi vào tình trạng suy sụp tồi tệ, nhưng dường như ông không cải thiện mà còn làm tình hình thêm trầm trọng. Dưới sự điều hành của mình, chính sách "Tarea Ordenamiento" - được quảng bá như một kế hoạch chỉnh sửa những bất hợp lý kinh tế kéo dài nhiều thập kỷ - đã dẫn đến sự phá hủy hệ thống lương bổng và trợ cấp hưu trí, gia tăng mức lạm phát và làm mất giá đồng peso Cuba. Thậm chí, nền kinh tế đã chia thành các tầng lớp rõ rệt, khi một bộ phận dân cư được mua hàng bằng ngoại tệ, trong khi phần còn lại chỉ biết nhìn ngắm những mặt hàng qua tủ kính.

Năm 2025, Cuba chứng kiến 134.354 ca tử vong, trở thành năm có số người tử vong cao thứ hai kể từ khi có dữ liệu thống kê, chỉ xếp sau năm 2021 - đỉnh điểm của đại dịch Covid-19. Mặc dù có chiến dịch tuyên truyền rầm rộ về các loại vaccine, nhưng mất mát về người dân vẫn tiếp diễn nghiêm trọng và gần như không được nói đến trong các tuyên bố chính thức.

Điều này cho thấy rõ sự tiếp nối của một chuỗi ngày u ám với nhiều người thân mất đi, trái ngược với những lời hứa hẹn về sự hồi phục và phát triển.

Hệ thống điện quốc gia Cuba thường xuyên bị sụp đổ nhiều lần đến mức gần như chỉ còn vận hành để tiếp tục rơi vào trạng thái tê liệt. Ngành du lịch, vốn là một trong những trụ cột kinh tế, đã đi xuống kể cả trước khi chính quyền Trump áp đặt thêm các lệnh trừng phạt mới. Các doanh nghiệp nước ngoài dù lo ngại về áp lực từ Mỹ nhưng đồng thời cũng mệt mỏi vì phải chịu đựng một chính quyền không thanh toán các khoản nợ, đóng băng nguồn vốn và thay đổi quy định bất thường, khiến môi trường đầu tư trở nên bất ổn và không minh bạch.

Ngày 11/7/2021, khi hàng ngàn người Cuba biểu tình đòi tự do, lương thực và điện, lãnh đạo Miguel Díaz-Canel không đáp ứng như một nhà lãnh đạo quốc gia mà hành xử như thủ lĩnh một nhóm du côn. Ông tuyên bố: "Lệnh chiến đấu đã được ban hành", mở đường cho các đợt đàn áp, bắt giữ hàng loạt, xét xử nghiêm khắc và trục xuất các nhà phản kháng. Sự kiện này đã để lại hình ảnh một chính quyền sẵn sàng dùng bạo lực để tiêu diệt mọi yêu sách đòi thay đổi. Raúl Castro bổ nhiệm Díaz-Canel không phải vì sự dũng cảm mà vì sự tuân thủ triệt để, nhằm duy trì hệ thống quyền lực của tầng lớp thống trị.

Những phát biểu lệch lạc về "không tưởng" của Díaz-Canel không chỉ gây cười mà còn thể hiện sự thừa nhận thực trạng tối tăm của Cuba hiện nay. Chế độ không còn đưa ra các cam kết về đích đến hay sự phát triển mà chỉ yêu cầu người dân chịu đựng, kiên nhẫn và không hỏi về lý do cho cuộc sống đang suy giảm. Chính trị chỉ còn là sự duy trì sự vâng phục và chờ đợi không điều gì thay đổi, như những zombie đi ngược lại với tương lai.

Đối với nhà làm phim Birri, utopía đại diện cho một chân trời thúc giục con người tiến lên phía trước. Eduardo Galeano từng biến tấu câu nói đó thành một trong những trích dẫn được lan truyền nhiều nhất. Tuy nhiên, Díaz-Canel lại biến ý tưởng về utopía thành cái cớ để duy trì sự trì trệ và thụt lùi. Dưới sự lãnh đạo của ông, viễn cảnh đó chỉ là nơi để người dân lang thang mà không bận tâm ai đã lấy mất quyền lợi và cuộc sống của họ.

Ngược lại, distopía tại Cuba được dùng như công cụ để duy trì sự cai trị, biện minh cho những thất bại liên tiếp và gọi thất vọng là hy vọng, nghèo đói là sự kiên cường, và sự sụp đổ là sự tiếp nối. Người lãnh đạo không thể truyền tải nổi lời trích dẫn đơn giản cũng vẫn giữ vị trí đứng đầu một đất nước mà ông chưa bao giờ được người dân bầu chọn, tạo nên một hiện thực đầy nghịch lý và đau thương.