Đánh giá tích cực nhưng thận trọng tại Vienna
Grossi đưa ra nhận xét trong kỳ họp Hội đồng Thống đốc IAEA, khi cơ chế bảo đảm an toàn của thỏa thuận Mỹ–Saudi Arabia được xem xét. Ông đánh giá cao những công cụ được bổ sung đối với khuôn khổ hợp tác cụ thể này, đồng thời thừa nhận Additional Protocol cho phép tiếp cận rộng hơn. Vì vậy, lời nhận xét không đồng nghĩa mọi lo ngại phổ biến vũ khí hạt nhân đã biến mất; nó phản ánh giá trị của những quyền thanh sát đang được đề xuất.
Theo tài liệu Reuters tiếp cận, IAEA có thể yêu cầu vào kiểm tra nhanh những địa điểm thuộc cơ sở nằm trong phạm vi thỏa thuận. Thời gian báo trước tối thiểu là hai giờ nếu thanh sát viên đã có mặt tại cơ sở liên quan, hoặc 24 giờ trong trường hợp khác. Quy định này hỗ trợ kiểm chứng hoạt động đã khai báo, nhưng giới hạn địa lý rất quan trọng: những cơ sở được bao phủ không đồng nghĩa tất cả địa điểm có thể tồn tại hoạt động chưa khai báo.
Vì sao Additional Protocol vẫn là tâm điểm
Saudi Arabia đã có Comprehensive Safeguards Agreement với IAEA, nền tảng để cơ quan này theo dõi vật liệu hạt nhân trong chương trình hòa bình được khai báo. Additional Protocol đòi hỏi thông tin bổ sung và mở rộng công cụ xác minh nghi vấn về vật liệu hay hoạt động chưa công bố.
Ngày 18/11, European Union tái khẳng định rằng kết hợp thỏa thuận bảo đảm toàn diện với Additional Protocol là chuẩn mực xác minh mà khối này ủng hộ.
Các chuyên gia tại Arms Control Association chỉ trích cách tiếp cận của Mỹ và Saudi Arabia vì thiếu điều kiện bắt buộc ký văn kiện kiểm tra mở rộng. Điều đáng lo không phải mọi lò phản ứng dân sự đều tạo ra vũ khí, mà là công nghệ chu trình nhiên liệu nhạy cảm có thể đi kèm khoảng trống thông tin. Cơ chế song phương tăng khả năng quan sát tại cơ sở được nêu tên, nhưng không nhất thiết trao đầy đủ thẩm quyền kiểm chứng trên toàn lãnh thổ.
Làm giàu uranium và bài toán an ninh khu vực
Làm giàu uranium có thể tạo nhiên liệu cho lò phản ứng dân sự; tái xử lý có thể thu hồi vật liệu từ nhiên liệu đã sử dụng. Cả hai đều có ứng dụng hòa bình, nhưng cũng chứa những năng lực kỹ thuật nhạy cảm về phổ biến vũ khí. Theo tài liệu được Reuters phản ánh, các hoạt động này theo thỏa thuận chỉ được tiến hành tại địa điểm thuộc cơ sở được bao phủ. Điều đó không có nghĩa Mỹ đương nhiên chuyển giao công nghệ hoặc Saudi Arabia đã triển khai những hoạt động ấy.
Bối cảnh còn phức tạp vì Thái tử Mohammed bin Salman từng tuyên bố Saudi Arabia sẽ phát triển vũ khí hạt nhân nếu Iran sở hữu loại vũ khí đó. Đây là phát biểu có điều kiện, không phải bằng chứng về một chương trình vũ khí đang tồn tại. Tuy nhiên, nó lý giải vì sao các điều khoản thanh sát được nhìn nhận đồng thời dưới góc độ năng lượng, cạnh tranh chiến lược và sự ổn định dài hạn của Trung Đông.
Phép thử tiếp theo nằm ở thể chế
Quá trình xem xét của Quốc hội Mỹ và thủ tục tại Hội đồng Thống đốc IAEA là hai bước riêng biệt. Quốc hội đánh giá các điều kiện chính trị, pháp lý của hợp tác hạt nhân; IAEA xem xét cách áp dụng biện pháp xác minh. Một đánh giá thuận lợi của Tổng giám đốc không thay thế được quyết định theo từng quy trình. Công khai thông tin triển khai, danh sách cơ sở thuộc phạm vi giám sát và cách xử lý nghi vấn sẽ rất cần thiết.
Mỹ và Saudi Arabia có thể lập luận rằng hợp tác có cấu trúc giúp thúc đẩy minh bạch và áp dụng tiêu chuẩn quốc tế. Những người phê bình có cơ sở để hỏi liệu quyền thanh sát rộng hơn có nên được bảo đảm trước khi cam kết chiến lược trở nên khó thay đổi. Hai cách nhìn cùng hướng đến một yêu cầu thực tế: nghĩa vụ rõ ràng, khả năng tiếp cận đáng tin cậy và trách nhiệm giải trình nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường. Trong ngoại giao hạt nhân, lòng tin chỉ bền vững khi có thể kiểm chứng.
















