Lá phiếu chưa ngã ngũ, tín hiệu chính trị đã rõ
Trong báo cáo cập nhật rạng sáng 4/11 theo giờ California, AP cho biết phe “không” dẫn với 55,6% số phiếu đã đếm, tương đương hơn 4,2 triệu phiếu; phe “có” đạt khoảng 44,3%. Đây là tỷ lệ trên số phiếu đã kiểm, không phải kết quả cuối cùng. Tỷ lệ phiếu ước tính đã đếm có thể thay đổi khi các hạt tiếp tục cập nhật. Los Angeles xuất hiện mức ủng hộ sát nút, trong khi nhiều hạt đông dân khác nghiêng về phía phản đối.
Sự thất thế của Proposition 40 nổi bật bởi California lâu nay là thành trì của Đảng Dân chủ. Thượng nghị sĩ Bernie Sanders và Elizabeth Warren coi đánh thuế tầng lớp siêu giàu là một cách giảm chênh lệch kinh tế. Tuy nhiên, Thống đốc Gavin Newsom không đứng cùng phía. Sự bất đồng ấy khiến cử tri không thể đơn giản nhìn đề xuất như ranh giới giữa hai đảng, mà phải cân nhắc lợi ích và rủi ro của chính sách.
Thuế 5% sẽ vận hành như thế nào?
Theo hướng dẫn cử tri chính thức của California, Proposition 40 áp dụng thuế một lần lên giá trị tài sản ròng của những người có hơn một tỷ USD và cư trú tại bang ngày 1/1/2026. Phần lớn tài sản tài chính, cổ phần doanh nghiệp và quyền sở hữu trí tuệ nằm trong phạm vi tính thuế; bất động sản và một số tài khoản hưu trí được loại trừ. Khoản thuế dự kiến phát sinh năm 2027, có lựa chọn trả dần trong năm năm với chi phí bổ sung.
Chín mươi phần trăm tiền thu được dành cho các dịch vụ y tế công; phần còn lại hỗ trợ giáo dục, thực phẩm và chi phí hành chính. Người ủng hộ lập luận nguồn tiền có thể bù đắp một phần thiếu hụt ngân sách chăm sóc sức khỏe khi hỗ trợ liên bang bị thu hẹp. Song tài liệu phân tích của bang thận trọng hơn dự báo chính trị: nguồn thu tạm thời có thể lên tới hàng chục tỷ USD, đồng thời thuế thu nhập từ nhóm tỷ phú có thể giảm về sau.
Hai dự báo, hai cách nhìn về sự dịch chuyển vốn
Một nghiên cứu do Jasper Boll, Emmanuel Saez và Gabriel Zucman công bố qua NBER ước tính tài sản giới tỷ phú California lên khoảng 2.300 tỷ USD giữa năm 2026. Nhóm này cho rằng khoản thu một lần có thể gần 100 tỷ USD và thiệt hại do người giàu chuyển đi tương đối hạn chế.
Theo họ, mức tăng của tài sản cổ phần công nghệ những năm gần đây đã vượt xa tốc độ tăng thu nhập của gia đình thông thường.
Ngược lại, nghiên cứu tháng 10 của Benjamin Jaros và Joshua Rauh dự báo số thu hiệu dụng chỉ khoảng 28–36 tỷ USD sau khi tính đến di cư, tranh chấp pháp lý và phản ứng của người nộp thuế. Những con số này không phải kết quả thu ngân sách thực tế, mà là dự phóng dựa trên giả định khác nhau. Chúng cho thấy chính sách thuế tài sản khó đánh giá chỉ bằng phép nhân 5% với tài sản niêm yết: nơi cư trú, định giá doanh nghiệp chưa niêm yết và hành vi kinh tế đều ảnh hưởng kết quả.
Cuộc đua quảng cáo và hai đề xuất cạnh tranh
Chiến dịch phản đối nhận được sự hậu thuẫn tài chính đáng kể từ các nhà tài trợ giàu có; giới phản đối cảnh báo thuế có thể làm nhà sáng lập rời bang, khiến doanh nghiệp và việc làm chuyển theo. Phe ủng hộ phản bác rằng việc để tài sản tập trung quá lớn trong khi dịch vụ công thiếu ngân sách cũng có chi phí xã hội. Cả hai phía đều tìm cách chuyển một bài toán ngân sách phức tạp thành thông điệp dễ nhớ trên truyền hình và thư vận động.
Điểm ít được chú ý là Proposition 40 không tồn tại độc lập. Proposition 41 và Proposition 42 có điều khoản có thể vô hiệu hóa thuế tài sản nếu thông qua và nhận được nhiều phiếu thuận hơn. Riêng Proposition 42 đề nghị ngăn các loại thuế mới đánh vào việc sở hữu tài sản cá nhân, kể cả tài sản tài chính, cũng như một số hình thức hồi tố. Vì vậy, việc giải thích kết quả không chỉ phụ thuộc vào số người chọn “có” hay “không” ở Proposition 40, mà còn vào mối quan hệ pháp lý giữa các đề xuất cùng lá phiếu.
Điều mà California đang tranh luận thực chất là gì?
Một chi tiết quan trọng khác: theo bản tin Reuters, cử tri đã thông qua Proposition 3, biến mức thuế thu nhập cao hơn đối với những người có thu nhập lớn nhất thành lâu dài. Nếu được xác nhận đầy đủ, sự khác biệt giữa hai lá phiếu gợi ý rằng phản đối thuế tài sản không đồng nghĩa phản đối mọi cách đánh thuế người giàu. Thuế trên thu nhập và thuế trên tài sản đặt ra cơ sở tính thu, thời điểm nộp và tác động hành vi khác nhau.
Với người dân phải trả hóa đơn y tế, nhà cửa và thực phẩm ngày một đắt đỏ, câu hỏi không chỉ là tỷ phú nên đóng bao nhiêu, mà còn là nhà nước có thể thu ổn định, sử dụng minh bạch và giữ được động lực đầu tư hay không. Chính vì vậy, Proposition 40 dù thắng hay thua vẫn có thể trở thành bài học về cách xây dựng đồng thuận cho cải cách thuế tại Mỹ.
