Văn kiện năm 1972 trở lại tâm điểm ngoại giao
Điểm cốt lõi trong tuyên bố của bà Takaichi không phải một nhượng bộ mới, mà là sự tái khẳng định khuôn khổ đã tồn tại hơn nửa thế kỷ. Thông cáo chung tháng 9/1972 mở đường cho quan hệ ngoại giao giữa Tokyo và Beijing. Nhật Bản công nhận Chính phủ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa là chính phủ hợp pháp duy nhất của Trung Quốc, đồng thời nêu rõ nước này hiểu đầy đủ và tôn trọng lập trường của Beijing cho rằng Taiwan là một phần của Trung Quốc. Câu chữ chính xác có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong vấn đề nhạy cảm này.
Nhật Bản tiếp tục duy trì quan hệ kinh tế và giao lưu dân sự không chính thức với Taiwan, song vẫn coi văn kiện năm 1972 là nền tảng chính sách ngoại giao đối với Trung Quốc. Đối với Tokyo, viện dẫn thỏa thuận cho thấy sự liên tục trong chính sách. Đối với Beijing, câu hỏi còn nằm ở việc các lãnh đạo Nhật Bản nói gì về khả năng can dự quân sự. Nhắc lại một nguyên tắc có thể giảm bớt hoài nghi, nhưng không tự động xóa đi những bất đồng về cách diễn giải nguyên tắc ấy.
Vì sao tranh cãi kéo dài suốt một năm
Mâu thuẫn bùng lên vào tháng 11/2025 khi bà Takaichi nói trước Quốc hội Nhật Bản rằng việc sử dụng vũ lực nhằm vào Taiwan có thể tạo ra tình huống đe dọa sự tồn vong của Nhật Bản. Theo luật an ninh năm 2015, nhận định như vậy có thể mở ra khả năng thực thi quyền phòng vệ tập thể trong những điều kiện pháp lý chặt chẽ.
Bắc Kinh xem lời nói ấy là tín hiệu can thiệp vào công việc mà Trung Quốc coi là nội bộ. Những người bảo vệ quan điểm Tokyo cho rằng thảo luận về các kịch bản an ninh không đồng nghĩa thay đổi cam kết ngoại giao.
Tranh cãi đã vượt ra khỏi phòng họp chính trị. Theo Reuters, Trung Quốc áp đặt các hạn chế liên quan đến xuất khẩu khoáng sản thiết yếu, nhập khẩu hải sản Nhật Bản và việc công dân Trung Quốc đến Nhật Bản. Hệ quả có thể lan đến nhà sản xuất, ngư dân, doanh nghiệp du lịch và các chuỗi cung ứng phụ thuộc vào giao thương ổn định. Khi bất đồng ngoại giao chuyển thành chi phí kinh tế, những người không tham gia quyết định chính sách cũng chịu tác động. Điều đó khiến việc hạ nhiệt trở thành nhu cầu thực tế, không chỉ là bài toán hình ảnh.
Chào hỏi ngắn ngủi, đối thoại chính thức vẫn vắng bóng
Hội nghị APEC ở Shenzhen tạo cơ hội hiếm có để lãnh đạo các nền kinh tế khu vực gặp nhau trong cùng một không gian. Bà Takaichi cho biết đã cảm ơn Chủ tịch Xi Jinping về lời mời trong một cuộc gặp chào hỏi ngắn và nhấn mạnh Trung Quốc là láng giềng quan trọng mà Nhật Bản cần duy trì tiếp xúc. Tuy nhiên, hai bên không tổ chức cuộc hội đàm song phương chính thức, trái với những cuộc gặp mà ông Xi có với một số nhà lãnh đạo khác.
Sự khác biệt giữa nghi thức ngoại giao và đàm phán thực chất không nên bị xem nhẹ. Một lời chào giữ được sự lịch thiệp, nhưng chưa tạo ra đồng thuận về Taiwan hay những rào cản đang tác động đến thương mại. Dù vậy, không có hội đàm cấp cao cũng không có nghĩa mọi kênh liên lạc đã đóng lại; các cơ quan chức năng vẫn có thể đối thoại ở cấp khác. Kết quả rõ ràng nhất là Tokyo được phát đi thông điệp trực tiếp trên đất Trung Quốc, trong khi hai phía chưa tuyên bố hòa giải.
Ranh giới mong manh giữa ngoại giao và an ninh
Taiwan có bộ máy quản trị riêng, còn Beijing tuyên bố chủ quyền đối với hòn đảo. Nguy cơ xung đột tại eo biển Taiwan liên quan đồng thời đến an ninh, chuỗi cung ứng và sinh mạng người dân. Vị trí địa lý cùng liên minh của Nhật Bản với Hoa Kỳ khiến Tokyo quan tâm sâu sắc đến những diễn biến trong khu vực. Trong khi đó, ký ức chiến tranh và những bất đồng lịch sử tiếp tục ảnh hưởng đến cách Trung Quốc và Nhật Bản nhìn nhận thông điệp của nhau.
Phát biểu mới của bà Takaichi làm nổi bật khoảng cách giữa lập trường ngoại giao chính thức với việc bàn luận về các tình huống an ninh giả định. Bắc Kinh tìm kiếm sự bảo đảm rằng Tokyo sẽ không can thiệp; Nhật Bản nhấn mạnh chính sách Taiwan hiện hành không hề bị viết lại. Hai điều ấy có thể cùng được nêu ra mà vẫn để lại bất đồng sâu sắc về hành động trong một cuộc khủng hoảng tương lai. Với người dân và doanh nghiệp, thước đo thiết thực sẽ là mức độ duy trì đối thoại, hạn chế sức ép và khả năng ngăn ngừa hiểu lầm.

















