Một buổi lễ mang theo ký ức không thể xóa
Christina Assi bước vào danh sách những người được CPJ vinh danh năm 2026 với một câu chuyện khác thường: cô tiếp tục lên tiếng cho nghề báo từ chính trải nghiệm bị thương nặng trên hiện trường. Giải thưởng tổ chức tại New York ngày 19/11 ghi nhận hoạt động bảo vệ quyền tác nghiệp của cô, đồng thời nhắc đến đồng nghiệp Issam Abdallah, người không còn cơ hội trở về sau nhiệm vụ đưa tin.
Trước buổi lễ, Assi nói với AFP rằng cô hạnh phúc và vinh dự nhưng cũng tức giận, buồn bã vì nguyên nhân khiến mình nhận giải. Cảm xúc mâu thuẫn ấy làm rõ giới hạn của những lời tôn vinh: một chiếc cúp có thể khiến công chúng chú ý, nhưng không thể thay thế đôi chân đã mất, mạng sống của đồng nghiệp hay một kết luận điều tra được thực thi.
Từ sau vụ tấn công, cô vận động đòi công lý, lên tiếng về các biện pháp an toàn cho nhà báo tại vùng chiến sự và hỗ trợ chương trình phục hồi cho những người bị thương nghiêm trọng. Tháng 7/2024, Assi tham gia rước đuốc Olympic ở Paris nhằm tưởng nhớ những người làm báo tử nạn khi tác nghiệp. Những hoạt động ấy chuyển câu chuyện cá nhân thành lời kêu gọi trách nhiệm của cả ngành.
Những bằng chứng được ghép lại từ hiện trường
Chiều 13/10/2023, bảy nhà báo của Reuters, AFP và Al Jazeera đứng trên một khu đất cao gần làng Alma al-Shaab, miền nam Lebanon. Họ mang mũ bảo hộ và áo giáp có dấu hiệu nhận diện báo chí, dựng máy quay để ghi hình khói lửa ở khu vực biên giới.
Theo điều tra của AFP, quả đạn đầu tiên đánh trúng nhóm lúc 18 giờ 02 phút; quả thứ hai đến sau 37 giây.
Reuters mất phóng viên hình ảnh Issam Abdallah, còn Assi và Dylan Collins của AFP cùng bốn phóng viên khác bị thương. AFP và tổ chức Airwars phân tích mảnh đạn, video, ảnh vệ tinh và lời nhân chứng, xác định loại đạn xe tăng ổn định bằng cánh đuôi cỡ 120 mm có nguồn gốc Israel. Reuters phối hợp với viện nghiên cứu Hà Lan TNO xác định hai phát bắn xuất phát từ cùng một vị trí ở phía Israel, cách nhóm phóng viên khoảng 1,34 km.
Human Rights Watch và Amnesty International cũng công bố các đánh giá độc lập, cho rằng dấu hiệu của cuộc tấn công cần được điều tra như một tội ác chiến tranh. Đây là kết luận của những tổ chức điều tra và bảo vệ nhân quyền, không phải phán quyết cuối cùng của tòa án. Việc phân biệt giữa chứng cứ, nhận định pháp lý và trách nhiệm hình sự đã được xác lập là điều thiết yếu khi tường thuật một sự kiện gây tranh cãi.
Giữa yêu cầu minh bạch và khoảng trống trách nhiệm
Sau vụ việc, quân đội Israel bày tỏ lấy làm tiếc về cái chết của nhà báo và nói đang xem xét sự cố, đồng thời nhấn mạnh nguy hiểm tại một khu vực có giao tranh. AFP và Reuters nhiều lần yêu cầu một cuộc điều tra đầy đủ, minh bạch. Trong thông tin công bố về giải thưởng năm 2026, CPJ cho biết đến thời điểm đó chưa có người nào bị quy trách nhiệm đối với vụ tấn công.
Giám đốc tin tức toàn cầu của AFP Phil Chetwynd gọi vụ tấn công là tội ác chiến tranh và phản đối văn hóa miễn trừ trách nhiệm. Cách phát biểu này phản ánh lập trường của AFP, trong khi việc xác định trách nhiệm pháp lý rốt cuộc thuộc về cơ quan điều tra và xét xử có thẩm quyền. Với người thân của Abdallah và những phóng viên sống sót, một lời giải thích có thể kiểm chứng vẫn là đòi hỏi trung tâm.
Một chiếc áo in chữ PRESS hay máy quay đặt công khai không tạo ra lá chắn vật lý trước đạn pháo. Tuy nhiên, luật nhân đạo quốc tế coi nhà báo dân sự là đối tượng cần được bảo vệ, miễn là họ không trực tiếp tham gia hoạt động thù địch. Vì thế, bảo đảm an toàn không thể chỉ là khuyến cáo phóng viên tránh nguy hiểm; nó còn đòi hỏi các lực lượng vũ trang phân biệt mục tiêu và điều tra độc lập khi xảy ra thương vong.
Giải thưởng của nhiều cuộc đấu tranh khác nhau
Lễ trao giải CPJ năm 2026 cũng tôn vinh nhà báo điều tra Hungary Szabolcs Panyi và phóng viên gốc Colombia Estefany Rodríguez, người từng bị bắt giữ tại Mỹ khi tác nghiệp về vấn đề nhập cư. Trong danh sách được CPJ công bố còn có nhà báo Myanmar Sai Zaw Thaike, nhóm nhà báo bị giam giữ tại Eritrea và Carlos Dada, người nhận giải Gwen Ifill vì cống hiến lâu dài cho tự do báo chí.
Những trường hợp trải rộng từ chiến trường đến phòng tin điều tra và hoạt động đưa tin về chính sách di trú. Nguy cơ với báo chí không xuất hiện dưới một hình thức duy nhất: có nơi là đạn pháo, nơi khác là đe dọa tư pháp, giám sát hoặc giam giữ. Điểm gặp nhau là nhu cầu được làm việc mà không phải đánh đổi mạng sống và quyền tự do vì những thông tin phục vụ công chúng.
Assi không thể đưa thời gian quay trở lại ngày trước vụ nổ. Nhưng việc cô tiếp tục nói về Abdallah, hỗ trợ những người bị thương và đòi câu trả lời từ phía có trách nhiệm cho thấy ý nghĩa thực tế của lòng can đảm: không chỉ đối mặt hiểm nguy một lần, mà còn kiên trì biến ký ức đau đớn thành yêu cầu thay đổi. Giải thưởng vì thế là sự công nhận, đồng thời là lời nhắc rằng sự an toàn của người đưa tin vẫn chưa được bảo đảm.
















