Những nghiên cứu chưa công bố
Năm 2019, ông Tập Cận Bình trở thành nhà lãnh đạo Trung Quốc đầu tiên công khai kêu gọi tìm hiểu các phương án chi tiết cho việc quản trị Đài Loan sau “thống nhất”. Theo các nguồn tin học thuật, Đại học Thanh Hoa và Đại học Hạ Môn đã hoàn tất nghiên cứu trong năm nay, còn nghiên cứu của Đại học Bắc Kinh sắp hoàn thành. Các nghiên cứu chưa được công bố.
Những công trình này dựa trên mô hình “một quốc gia, hai chế độ” do cố lãnh đạo Đặng Tiểu Bình đề ra cuối thập niên 1970 và đã được áp dụng tại Hồng Kông, Ma Cao. Theo mô hình này, Đài Loan có thể giữ hệ thống kinh tế, xã hội hiện hành và hưởng quyền tự trị cao. Các nghiên cứu không đại diện cho chính sách chính thức, nhưng hé lộ hiếm hoi những thảo luận học thuật ở đại lục về các điều kiện của một giải pháp tương lai.
Mức tự trị tùy theo con đường
Chủ đề xuyên suốt trong các thảo luận là hoàn cảnh “thống nhất” sẽ quyết định mức độ tự trị dành cho Đài Loan. Giáo sư Trần Tiên Tài, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Đài Loan thuộc Đại học Hạ Môn, người dẫn dắt một nghiên cứu, cho rằng đàm phán càng sớm thì Đài Loan càng có nhiều quyền mặc cả.
Nếu thống nhất đạt được hoàn toàn bằng biện pháp hòa bình, với việc hai bên đàm phán ngay bây giờ, không gian xoay xở của Đài Loan, hay quyền hạn và địa vị mà Đài Loan có thể giữ lại, có thể lớn hơn so với Hồng Kông và Ma Cao.
Ngược lại, theo ông Trần, nếu “thống nhất” đạt được bằng con đường bị “buộc phải”, Đài Loan có thể được áp dụng mô hình giống Hồng Kông, Ma Cao hoặc thậm chí ít quyền tự trị hơn. Ông Lý Nghĩa Hổ, nhà lập pháp và chuyên gia về Đài Loan tại Đại học Bắc Kinh, năm ngoái từng cảnh báo nếu phải dùng vũ lực, quyền tự trị của Đài Loan sẽ chỉ như một tỉnh bình thường.
Khái niệm “buộc phải thống nhất”
“Buộc phải thống nhất” là thuật ngữ do các học giả đại lục đặt ra, mô tả cách tiếp cận nằm giữa thống nhất hoàn toàn hòa bình và một cuộc tấn công toàn diện, thông qua các biện pháp chính trị, kinh tế, quân sự, ngoại giao và pháp lý. Bắc Kinh chưa từng thừa nhận công khai ý tưởng này.
Buộc phải thống nhất không nhất thiết có nghĩa là xung đột quân sự. Nó không nhất thiết giống như cuộc chiến Nga – Ukraine, khi Quân Giải phóng Nhân dân phải tiến vào Đài Loan hay mở chiến dịch đổ bộ.
Tuy nhiên, ông Trần cho biết một cuộc phong tỏa có thể là một hình thức gây sức ép. Ông dẫn tiền lệ “mô hình Bắc Bình” năm 1949, khi lực lượng Cộng sản tiếp quản Bắc Kinh một cách hòa bình nhờ ưu thế quân sự.
Những năm gần đây, Bắc Kinh đã tổ chức các cuộc tập trận lớn quanh Đài Loan, trong đó có diễn tập mô phỏng phong tỏa, và máy bay quân sự ngày càng thường xuyên vượt đường trung tuyến eo biển. Kể từ năm 2016, 10 quốc gia đã cắt quan hệ ngoại giao với Đài Bắc.
Những tiếng nói khác nhau
Các thảo luận về phương án quản trị Đài Loan đã gia tăng trong tháng qua, với nhiều quan điểm khác nhau:
- Ngày 12/9, hơn 20 học giả đại lục do ông Vương Kiến Dân dẫn đầu đạt đồng thuận 12 điểm, bao gồm duy trì sự hiện diện quân sự và đưa giáo dục yêu nước vào Đài Loan; một học giả giấu tên cho rằng đề xuất này không đại diện cho toàn bộ quan điểm ở đại lục.
- Phó giáo sư Lý Từ Trạch của Đại học Sư phạm Quốc lập Chương Hóa ở Đài Loan đề xuất rằng sau thống nhất hòa bình, Đài Loan nên được giữ bầu cử trực tiếp lãnh đạo hành pháp và cơ quan lập pháp, cùng các đảng đối lập.
- Ông Trương Á Trung, người đứng đầu nhóm vận động Học viện Tôn Trung Sơn ở Đài Loan, cho rằng hai bên nên từng bước ký hiệp định hòa bình trước khi bàn chi tiết về quản trị.
- Văn phòng Sự vụ Đài Loan của Bắc Kinh hoan nghênh các đề xuất từ người dân Đài Loan mà không cho biết có đồng ý với chi tiết hay không.
Ông Trần cũng cho rằng Bắc Kinh đang thúc đẩy hội nhập hai bờ, như các dự án thí điểm ở Phúc Kiến hay cây cầu nối Hạ Môn với Kim Môn sắp hoàn thành phần phía đại lục, vừa để thể hiện lợi ích vừa duy trì sức ép.
Đài Loan vẫn nói “không”
Mô hình “một quốc gia, hai chế độ” rất không được lòng người dân Đài Loan. Theo cuộc thăm dò hồi tháng 8 của Hội đồng Sự vụ Đại lục Đài Loan, hơn 80% người dân phản đối mô hình này. Bắc Kinh coi Đài Loan là một phần lãnh thổ Trung Quốc và không loại trừ khả năng dùng vũ lực, trong khi Đài Bắc bác bỏ tuyên bố này.
Về phía Mỹ, sau khi gặp ông Tập hồi tháng 5, Tổng thống Donald Trump nói ông “không muốn ai đó đi theo con đường độc lập” và mô tả thương vụ bán vũ khí trị giá 14 tỷ USD cho Đài Loan là “một con bài đàm phán tốt”. Hồi tháng 4, chuyến thăm Eswatini của lãnh đạo Đài Loan Lại Thanh Đức phải hoãn sau khi ba nước trên đường bay thu hồi giấy phép bay. Khoảng cách giữa các kịch bản trên giấy ở Bắc Kinh và ý nguyện của người dân Đài Loan vẫn còn rất lớn.















