Bối cảnh và bài học từ quá khứ châu Âu

Hiện nay, sự tin tưởng trong khu vực Trung Đông và Trung Cận Đông đang ở mức thấp nhất trong nhiều thập kỷ qua, khiến tình hình khu vực trở nên cực kỳ căng thẳng và có nguy cơ bùng phát xung đột. Tình trạng này gợi nhắc về thời điểm cuối thập niên 1960 tại châu Âu, khi lục địa này bị chia cắt sâu sắc, đỉnh điểm là bức tường Berlin cùng các cuộc khủng hoảng như cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba và sự kiện Liên Xô đàn áp phong trào Mùa Xuân Praha. Bối cảnh đó đã tạo nên sự chia rẽ chính trị và chiến tranh ủy nhiệm sâu sắc giữa các cường quốc.

Song trong bối cảnh khó khăn ấy, châu Âu đã kiến tạo thành công một sáng kiến an ninh hợp tác đầy tham vọng, bắt đầu từ đầu thập niên 1970 với sự tham gia của đại diện 35 quốc gia gồm cả các thành viên NATO, Warsaw Pact, các nước trung lập và phi liên kết. Sáng kiến này culminate in Bản Tuyên bố Helsinki năm 1975, đánh dấu một bước ngoặt trong chính sách xoa dịu Chiến tranh Lạnh, cho thấy tiến trình hợp tác có thể tạo dựng vừa tin tưởng lẫn hòa bình.

Đề xuất quá trình an ninh hợp tác dựa trên mô hình Helsinki cho Trung Đông

Từ bài học quý giá của châu Âu, một nhóm lãnh đạo hai nước châu Âu đề xuất bắt đầu một quá trình an ninh hợp tác trên cơ sở mô hình Helsinki cho khu vực Trung Đông và Trung Cận Đông. Ý tưởng này được nhìn nhận như một lối đi bước đầu không đòi hỏi sự tin tưởng sẵn có mà lấy chính quá trình đối thoại làm công cụ xây dựng sự tin cậy dần dần giữa các bên.

Advertisement300 × 250

Tình hình khu vực hiện nay hết sức phức tạp với nhiều cuộc xung đột gay gắt như cuộc chiến tranh Iran, cuộc khủng hoảng nhân đạo ở Gaza, cũng như các hoạt động bạo lực tại Israel và những căng thẳng trên đường phố Tehran. Kênh giao thương qua eo biển Hormuz cũng trở thành điểm nóng địa chính trị và là thách thức với thị trường toàn cầu, ảnh hưởng sinh kế của hàng triệu người dân.

Những thách thức và lợi ích chung nhằm tạo dựng đối thoại hiệu quả

Trong khi xã hội Israel còn chịu ảnh hưởng nặng nề từ các sự kiện ngày 7/10, người dân Gaza vẫn đang phải đối mặt với cuộc khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng, và người Palestine ở Bờ Tây tiếp tục chịu đựng áp lực từ các hoạt động xây dựng định cư của Israel. Sự tin cậy, yếu tố cốt lõi trong đàm phán và hợp tác chính trị, lại gần như khan hiếm trong khu vực này.

Mặc dù hiệp định khung được ký kết với sự hỗ trợ của Pakistan, Qatar và các quốc gia khu vực còn mong manh, nó vẫn rất quan trọng trong việc giảm căng thẳng và tạo tiền đề kết thúc các biện pháp phong tỏa lâu dài. Cùng lúc đó, nhận thức ngày càng tăng trong và ngoài khu vực rằng chỉ quản lý xung đột tại eo biển Hormuz thôi là chưa đủ, mà cần phát triển một quá trình chính trị rộng lớn hơn với sự tham gia đa dạng các bên và phạm vi nội dung sâu rộng hơn.

Điều then chốt đặt ra là các bên trong khu vực, bất chấp các vết thương và xung đột, cần xem xét những điểm chung có thể đồng thuận mà không có điều kiện tiên quyết hay cấm kỵ nào để mở ra một tương lai hợp tác an ninh. Theo mô hình Helsinki, mỗi bên đưa ra các ưu tiên riêng, tìm kiếm điểm giao thoa, tiến hành đàm phán và thử nghiệm các biện pháp xây dựng lòng tin để dần dần thay thế đối đầu bằng hợp tác.

Để thành công, quá trình này cần sự tham gia đầy đủ của tất cả các tác nhân liên quan trong khu vực. Bản Tuyên bố Helsinki từng có mặt của 35 quốc gia, một quá trình mới không thể thiếu những nước thuộc khu vực Trung Đông và Trung Cận Đông, đồng thời các bên có ảnh hưởng từ bên ngoài, như việc ký kết thỏa thuận hạt nhân năm 2015, cũng có thể đóng vai trò hỗ trợ tích cực.

Tập trung vào tiềm năng hợp tác thay vì rào cản

Là các nhà lãnh đạo châu Âu, các tác giả nhận thức sâu sắc về các thách thức không nhỏ khi vận động cho sáng kiến này. Trung Đông hiện nay có nhiều thành phần phức tạp hơn châu Âu thời Chiến tranh Lạnh, với các đường ranh tôn giáo, sắc tộc, ý thức hệ sâu sắc và các tranh chấp lãnh thổ kéo dài. Các cuộc xung đột ủy nhiệm cũng tạo ra lòng thù hận khó giải quyết qua ngoại giao.

Song chính sự phức tạp đó lại càng làm nổi bật cần có một tiến trình có cấu trúc, với những cách tiếp cận mới về an ninh hợp tác. Nếu không có một quá trình như vậy, khu vực sẽ tiếp tục bị chia rẽ, phụ thuộc vào các liên minh chắp vá, thất thường và không ổn định.

Sáng kiến không tập trung vào những rào cản mà hướng về tiềm năng tích cực: thúc đẩy các sáng kiến chính trị mới, áp dụng những bài học kinh nghiệm châu Âu vào Trung Đông, tạo sự kết nối giữa hai khu vực để học hỏi lẫn nhau. Giải pháp là đối thoại có hệ thống, hợp tác theo chủ đề và các biện pháp xây dựng lòng tin từng bước, vốn từng có hiệu quả ở châu Âu có thể ứng dụng cho Trung Đông.

Bản Tuyên bố Helsinki năm 1975 khởi đầu bằng lời khẳng định rằng các quốc gia đồng ý “phấn đấu vì ý chí chính trị nhằm cải thiện và tăng cường quan hệ, hướng đến hòa bình, an ninh, công bằng và hợp tác cũng như xích lại gần nhau và với các quốc gia khác trên thế giới”. Không phải tin tưởng sẵn có, không phải chữa lành các vết thương cũ, mà chính ý chí chính trị về một giải pháp cấu trúc thay thế xung đột là điều quyết định từ đầu. Nếu ý chí này có ở Trung Đông, nó có thể mở ra con đường tốt đẹp hơn và các tác giả sẵn sàng hỗ trợ quá trình đó.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Sáng kiến lấy mô hình Hợp tác an ninh Helsinki của châu Âu làm nền tảng cho quá trình xây dựng hòa bình tại Trung Đông.
  • Tình hình an ninh Trung Đông hiện nay phức tạp với nhiều xung đột và bất đồng sâu sắc, song có thể bắt đầu với một tiến trình đối thoại không yêu cầu sự tin tưởng có sẵn.
  • Để thành công, sáng kiến cần sự tham gia đầy đủ của các quốc gia Trung Đông cũng như các bên ngoài có ảnh hưởng khu vực.
  • Tập trung vào lợi ích chung và các bước đi thực tế giúp tạo dựng lòng tin sẽ là chìa khóa thay thế đối đầu bằng hợp tác.
  • Mặc dù thách thức lớn, nhưng việc xây dựng một kiến trúc an ninh hợp tác là cần thiết để tránh chia rẽ và các liên minh không ổn định.

Đăng ký bản tin QMVN