Những trại tị nạn quanh ngọn đồi Burakhaba
Thị trấn nhỏ Burakhaba, cách thủ đô Mogadishu 180 km, chỉ có thể tiếp cận bằng máy bay của Liên Hợp Quốc vì con đường duy nhất đã bị Al-Shabaab phong tỏa, và các tay súng chỉ ở cách đó 15 km. Quanh thị trấn là những trại tạm bợ, nơi hàng trăm gia đình chen chúc dưới những túp lều tròn bằng vải và dây thừng. Bà Sabarin Fidle, 25 tuổi, mẹ của năm con, đã rời ngôi làng Biyooley trước mùa hè.
"Chúng tôi quyết định đến đây sau khi mất mùa màng và gia súc." — Sabarin Fidle
Tại trại, trẻ em không được đi học, không có nhà vệ sinh hay điện, và phụ nữ đối mặt với nhiều nguy hiểm khi ra ngoài vào ban đêm. Các trại được tổ chức theo thị tộc, phản ánh cấu trúc vẫn chi phối xã hội Somalia. Bà Fidle cho biết lẽ ra bà đã có thể ở lại làng nếu Al-Shabaab không cấm các tổ chức nhân đạo, với lý do vô căn cứ rằng bao tải lương thực có thể chứa camera theo dõi hoặc thiết bị định vị.
Viện trợ bị chặn giữa các chiến tuyến
Trưởng đại diện Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) tại Somalia Hameed Nuru thừa nhận ở nhiều vùng phía nam, tây nam và đông bắc, người dân không nhận được gì vì quá nguy hiểm. Nhiều nơi chỉ có thể đến bằng máy bay, mỗi chuyến chỉ dừng 30 phút, chi phí từ 9.000 đến 10.000 USD cho một tấn rưỡi hàng. Những rào cản chính gồm:
- Al-Shabaab kiểm soát khoảng 30% lãnh thổ và gọi các cảnh báo nạn đói của Liên Hợp Quốc là "tuyên truyền".
- Năm 2011, việc nhóm này phong tỏa viện trợ đã khiến hàng chục nghìn người Somalia thiệt mạng, theo một cơ quan chống khủng bố của chính phủ Mỹ.
- Các nhà phân tích của EU cho rằng động cơ còn mang tính tài chính, vì các kênh phân phối độc lập đe dọa nguồn thu thuế thương mại của Al-Shabaab.
- Liên Hợp Quốc phải thương lượng từng bước với các chỉ huy địa phương, nhờ sự hợp tác của cộng đồng và tổ chức phi chính phủ trong nước.
Tại trung tâm y tế nhỏ ở Burakhaba do UNICEF hỗ trợ, bé Annap 8 tháng tuổi nhưng trông như mới hai tháng, đang dần hồi phục sau tình trạng suy dinh dưỡng cấp tính. Người anh em sinh đôi và mẹ của bé đã qua đời khi sinh tại ngôi làng nằm trong vùng Al-Shabaab kiểm soát. Bà ngoại đã đưa bé vượt đường xa tới đây. Theo bác sĩ Mohammed Omar, hầu hết trẻ em đến được trung tâm đều được cứu sống.
Baidoa: nơi trú ẩn hóa thành chiến trường
Khi dòng người di tản vượt quá sức chứa của Burakhaba, tâm điểm khủng hoảng chuyển sang thành phố Baidoa, thủ phủ hành chính bang Tây Nam. Thành phố vốn có 420.000 dân nay phải đón thêm 700.000 người tị nạn, trở thành thành phố đông dân thứ hai cả nước.
Tại một trường tiểu học, cô bé Nasteha Mokhtar, 13 tuổi, lần đầu tiên được đến một ngôi trường thực sự, sau nhiều năm chỉ được học kinh Koran ở quê.
Thế nhưng nơi trú ẩn ấy lại trở thành chiến trường. Từ tháng 3, lực lượng trung thành với ông Abdiaziz Laftagareen, cựu lãnh đạo bang Tây Nam bị phế truất sau khi phản đối cải cách hiến pháp cho phép kéo dài nhiệm kỳ tổng thống và quốc hội thêm một năm, đã giao tranh với quân đội liên bang của Tổng thống Hassan Sheikh Mohamud. Ngày 28/9, giao tranh dữ dội lại nổ ra, khiến chính phủ liên bang tạm dừng toàn bộ các chuyến bay của Liên Hợp Quốc nối với Mogadishu, cắt đứt nguồn lương thực.
Cắt giảm viện trợ và những lựa chọn đau lòng
Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump đơn phương cắt giảm mạnh viện trợ quốc tế năm 2025 đã khiến độ bao phủ dịch vụ y tế và dinh dưỡng trên cả nước giảm 30%. Phó đại diện đặc biệt của Tổng thư ký Liên Hợp Quốc tại Somalia George Conway cho biết tổ chức đã phải cắt giảm 700 nhân viên.
"Do thiếu nguồn lực, giờ đây chúng tôi phải lựa chọn cứu mạng sống của ai." — George Conway
Đại diện UNICEF tại Somalia Sandra Lattouf cho biết ngân sách cho các chương trình khẩn cấp đã giảm từ 122 triệu USD năm 2023 xuống còn 38 triệu USD năm 2026, buộc tổ chức phải đóng cửa 230 trong số 1.200 cơ sở dành cho trẻ em trên cả nước. Theo bà, đỉnh điểm của cuộc khủng hoảng sẽ chưa đến cho tới năm 2027.
"Họ đã đánh cắp tuổi thơ của tôi"
Mối liên hệ giữa an ninh và nhân đạo hiện rõ nhất qua số phận của 65 trung tâm tái hòa nhập cho trẻ em từng bị Al-Shabaab tuyển mộ, tất cả đều đóng cửa trong năm 2026 vì cắt giảm viện trợ. Tại Trung tâm Elman vì Hòa bình và Nhân quyền ở Mogadishu, cậu bé Mohamed Ali, 16 tuổi, kể mình bị bắt khỏi gia đình khi mới 6 tuổi, bị nhồi nhét tư tưởng cực đoan và bị đẩy ra giữa làn đạn mà không có vũ khí.
"Họ đã đánh cắp tuổi thơ của tôi." — Mohamed Ali
Như thể chưa đủ, hiện tượng "siêu El Niño" được dự báo sẽ làm mùa mưa từ tháng 10 đến tháng 12 thêm dữ dội, với nguy cơ lũ lụt và sạt lở cao. Nhà khí tượng trưởng của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) tại Mogadishu Bethwel Mutai cảnh báo không có dữ liệu từ các vùng do Al-Shabaab kiểm soát, nên không thể cảnh báo sớm cho những người dân vốn đã rất dễ tổn thương.

















