Cú sốc viện trợ phơi bày điểm yếu lâu dài
Sự thu hẹp của nguồn hỗ trợ phát triển biến cuộc thảo luận về tự lực thành bài toán ngân sách cấp bách. Báo cáo Aid Transparency Index 2026 ghi nhận viện trợ phát triển chính thức từ các nước tài trợ giàu có giảm 23,1% theo giá trị thực trong năm 2025, mức giảm hằng năm lớn nhất từng được ghi nhận. Khi dòng tài trợ trở nên khó đoán, nhiều chương trình công, đặc biệt trong y tế, không thể đơn giản tạm dừng để chờ một nguồn kinh phí mới.
Ibrahim gọi một số đợt cắt giảm khắc nghiệt là tàn nhẫn bởi hỗ trợ điều trị có thể chấm dứt ngay khi bệnh nhân vẫn cần được chăm sóc. Lập luận của ông chứa đựng hai yêu cầu song hành: nhà nước phải chủ động hơn về tài chính, nhưng người bệnh không thể bị buộc trả giá tức thì cho sự chuyển đổi đó. Trách nhiệm lâu dài không xóa đi nghĩa vụ nhân đạo trước mắt.
Bức tranh quản trị tiến lên không đồng đều
Chỉ số năm 2026 của Mo Ibrahim Foundation đánh giá 54 quốc gia châu Phi trong giai đoạn 2016–2025. Kết quả cho thấy quản trị chung nhích lên nhờ cơ hội kinh tế và phát triển con người, bao gồm những tiến bộ về hạ tầng, chăm sóc sức khỏe và giáo dục.
Tuy nhiên, cải thiện ở một lĩnh vực có thể tồn tại song song với suy giảm an toàn, bảo vệ pháp lý và quyền tham gia của công dân.
Theo tổ chức này, 30 nước cải thiện, 23 nước đi xuống và một nước gần như không đổi. Trong cuộc phỏng vấn với Reuters, Ibrahim đặc biệt lo ngại khi Nigeria suy giảm ở cả bốn trụ cột và South Africa tiếp tục mất điểm. Ông cũng nhắc đến dải xung đột kéo từ Sahel tới vùng Sừng châu Phi, nơi năng lực quản trị bị thử thách gay gắt. Thu ngân sách mạnh hơn sẽ khó tạo khác biệt nếu thiếu an ninh, sự tin cậy và cơ chế kiểm soát quyền lực.
Nguồn lực thất thoát trước khi thành dịch vụ công
Một nghịch lý đáng suy nghĩ là nhiều khoản tiền đáng lẽ có thể phục vụ phát triển lại rời khỏi nền kinh tế. Dẫn nghiên cứu trước đó của UNCTAD, báo cáo năm 2025 của Mo Ibrahim Foundation nêu ước tính khoảng 90 tỷ USD bị thất thoát mỗi năm qua các dòng tài chính bất hợp pháp và hiện tượng vốn chảy ra ngoài. Đây là ước tính về quy mô vấn đề, không phải số tiền mà ngân sách có thể thu hồi ngay. Hoạt động khai khoáng đóng góp tỷ trọng đáng kể trong bức tranh ấy.
Ibrahim đề xuất quản lý thuế hữu hiệu hơn, xem xét lại những ưu đãi miễn giảm kéo dài và ngăn doanh nghiệp đa quốc gia chuyển lợi nhuận sang nơi có thuế thấp. Nhưng đánh thuế công bằng không đồng nghĩa cứ nâng thuế suất: cần dữ liệu đáng tin, hợp tác xuyên biên giới và các thủ tục minh bạch. Nếu thực thi thiếu cân đối, doanh nghiệp nhỏ có thể chịu áp lực nhiều hơn những cấu trúc né thuế phức tạp.
Biến tiết kiệm nội địa thành trường học và bệnh viện
Quỹ hưu trí và quỹ tài sản quốc gia có thể giữ vai trò quan trọng nếu được mở thêm cơ hội đầu tư vào những dự án có giá trị tại châu Phi. Theo Ibrahim, việc chính các nhà đầu tư trong khu vực đặt niềm tin vào nền kinh tế của mình cũng là tín hiệu để thu hút nguồn vốn dài hạn từ bên ngoài. Hạ tầng năng lượng, vận tải hay doanh nghiệp sản xuất đều cần nguồn tài trợ ổn định.
Dù vậy, tiền hưu trí không thể bị coi là khoản dự phòng để chính phủ tùy ý sử dụng. Mọi dự án phải được thẩm định độc lập, công khai hợp đồng và bảo vệ quyền lợi người gửi tiết kiệm. Từ Cairo, thông điệp lớn hơn là chủ quyền tài chính phải đi cùng trách nhiệm quản trị: người dân cần nhìn thấy chất lượng giáo dục, y tế và an toàn đời sống cải thiện thực chất. Đối tác quốc tế vẫn có chỗ đứng, nhưng định hướng phát triển cần được bền bỉ kiến tạo từ bên trong.
















