Từ Antalya, một sáng kiến tìm đường vượt biên giới
Chương trình Zero Waste được Emine Erdoğan khởi xướng tại Türkiye năm 2017 và dần trở thành một chủ đề trong ngoại giao môi trường. Liên Hợp Quốc đã chọn ngày 30/3 làm Ngày Quốc tế Không Rác thải theo nghị quyết năm 2022 do Türkiye thúc đẩy. Tại COP31 ở Antalya, Ağırbaş muốn phát triển bước tiếp theo: không để mỗi nước đơn độc giải quyết nhựa trôi qua đường sông, hải cảng và dòng thương mại.
Theo cuộc phỏng vấn với Hürriyet Daily News, quỹ đang trao đổi với hơn 100 quốc gia, hướng tới trên 40 thỏa thuận hợp tác song phương và chuẩn bị một kế hoạch hành động cùng 22 nước ven Địa Trung Hải. Đây là các hoạt động và mục tiêu được phía quỹ công bố, chưa đồng nghĩa tất cả thỏa thuận đã ký hay lượng rác nhựa đã giảm. Chính sự phân biệt giữa cam kết và kết quả là thước đo quan trọng của hội nghị.
Biển Địa Trung Hải không có biên giới với rác trôi nổi. Một sản phẩm sử dụng vài phút có thể tồn tại nhiều năm trong môi trường, di chuyển từ đô thị này sang bờ biển khác. Vì vậy, quy định về bao bì, hệ thống thu gom và trách nhiệm nhà sản xuất cần phối hợp, dù năng lực tài chính và luật pháp giữa các quốc gia rất khác nhau.
Tiền, dữ liệu và năng lực triển khai
Ağırbaş mô tả ba rào cản mà thành phố và doanh nghiệp thường gặp: thiếu vốn, thiếu người xây dựng dự án và thiếu dữ liệu đáng tin cậy. Để xử lý, quỹ hợp tác với VakıfBank triển khai nguồn tài chính xanh. Đầu tháng 11, chương trình công bố đã cung cấp hơn 600 triệu lira; đích ban đầu là 10 tỷ lira cho hơn 500 tổ chức và dự án. Số tiền đã hỗ trợ cần được phân biệt với mục tiêu cho vay trong tương lai.
Khoản vay có thể dành cho dây chuyền tái chế, thiết kế lại bao bì, sử dụng phế liệu của nhà máy này làm nguyên liệu cho nhà máy khác, hoặc nâng hiệu quả dùng nước và năng lượng. Các cửa hàng nhỏ như tiệm cắt tóc cũng được kỳ vọng tiếp cận gói hỗ trợ riêng. Một chính sách chỉ thật sự phổ biến khi người kinh doanh có thể trả được chi phí ban đầu và nhìn thấy lợi ích vận hành.
Quỹ nói sẽ theo dõi lượng nguyên liệu được đưa trở lại sản xuất, lượng rác ngăn phát sinh và mức phát thải giảm đi. Các tỉnh trong Türkiye được tổ chức hội thảo lập mục tiêu, rà soát theo quý. Tuy nhiên, người đọc và giới nghiên cứu cần chờ số liệu kiểm toán và báo cáo công khai để đánh giá hiệu quả thực tế, thay vì chỉ đếm số cuộc họp hay khoản vay được cam kết.
Đường phố không rác bắt đầu từ căn bếp
Trong các khu dân cư thí điểm, ý tưởng không rác thải được dịch thành hành động rất đời thường: sửa vật dụng hỏng, giảm bao bì tại cửa hàng, phân loại chai lọ và ủ phân từ thức ăn thừa. Những việc nhỏ tạo đầu ra cho thợ sửa chữa, hợp tác xã và dịch vụ tái sử dụng.
Chúng cũng góp phần tránh khí methane phát sinh khi rác hữu cơ phân hủy trong bãi chôn lấp.
Cơ hội sinh kế từ những việc nhỏ
Chương trình dành cho phụ nữ hướng tới tiếp cận một triệu người ở 81 tỉnh của Türkiye. Theo Ağırbaş, các trung tâm hỗ trợ gia đình tổ chức đào tạo và phụ nữ có thể trở thành đại sứ không rác thải, hoặc tham gia hợp tác xã tái chế. Cơ hội tạo thu nhập là mặt tích cực, song việc tổ chức cần tránh mặc định gánh nặng quản lý rác tại gia thuộc về phụ nữ.
Đối với khách sạn, nhà hàng và chuỗi bán lẻ, sáng kiến One Billion Challenge yêu cầu chọn năm gốc, cân đo rác thực phẩm và công bố kết quả hằng năm. Lương thực còn an toàn có thể được chuyển tới người cần trợ giúp thay vì bị tiêu hủy. Đo lường giúp phân biệt giảm lãng phí thật với những chiến dịch truyền thông đẹp mắt nhưng thiếu thay đổi.
Đích 2035 và câu hỏi ai chịu trách nhiệm
Theo các mục tiêu được trình bày ở COP31, các bên muốn đến năm 2035 giảm ít nhất một nửa phần gia tăng dự báo của rác đô thị trên thế giới. Một số đề xuất còn nhắm tăng tỷ lệ sử dụng vật liệu tuần hoàn. Đây là định hướng chính sách, không phải kết quả đạt được hay một nghĩa vụ đã tự động có hiệu lực với mọi quốc gia.
Báo cáo Global Waste Management Outlook của UNEP dự báo rác thải rắn đô thị toàn cầu có thể tăng lên khoảng 3,8 tỷ tấn mỗi năm vào năm 2050 nếu không thay đổi cách sản xuất và tiêu dùng. Kinh nghiệm từ các thành phố cho thấy thu gom tốt hơn rất cần thiết, nhưng ngăn rác hình thành, thiết kế sản phẩm dùng lâu và khuyến khích tái sử dụng mới giúp giảm áp lực từ gốc.
Ağırbaş cho rằng một khoản chi thực tế trong ngân sách thị trưởng đôi khi mang lại tác động nhanh hơn một thỏa thuận quốc tế. Tuy nhiên, ngân sách địa phương vẫn cần luật lệ rõ ràng, nguồn vốn dài hạn và sự hợp tác giữa các nước. Phát biểu của ông có thể tóm gọn: “Không quốc gia nào có thể tự mình giải quyết vấn đề rác thải.” — Samed Ağırbaş. Lời kêu gọi sẽ có giá trị nhất khi các mục tiêu được kiểm tra độc lập và đời sống cư dân thật sự tốt hơn.















