Trutiya Ratna và thông điệp giáo dục bất khuất của Phule

Vừa qua, tại Studio Tamasha ở Mumbai, buổi đọc diễn vở kịch ‘Trutiya Ratna’ (Con mắt thứ ba hoặc Viên ngọc thứ ba) của Jyotiba Phule đã thu hút sự chú ý đặc biệt. Tác phẩm này được dịch sang tiếng Anh bởi Rohini Mokashi-Punekar và phát hành bởi nhà xuất bản Orient BlackSwan. Vở kịch được đạo diễn bởi Sharmishta Saha, nhằm tôn vinh những tư tưởng của Phule, nhà cải cách xã hội thế kỷ 19 từ Pune, người mở đầu phong trào đấu tranh cho quyền giáo dục của các tầng lớp yếu thế trong xã hội Ấn Độ.

Đọc ‘Trutiya Ratna’ sau hơn 150 năm, người ta nhận ra các vấn đề về giáo dục mà Phule đề cập vẫn rất thời sự trong các cuộc biểu tình sinh viên diễn ra tại thủ đô và nhiều nơi trên toàn quốc tuần này. Vở kịch đặt ra câu hỏi cốt lõi về quyền sở hữu nền giáo dục: "Giáo dục là dành cho ai?" Người viết không chỉ phản ánh những tranh luận quanh chương trình học hay việc lộ đề thi, mà đi sâu vào vấn đề ai là người kiểm soát quyền tiếp cận tri thức. Phule trích dẫn một bài thánh ca cổ rằng "Brahmin sinh ra từ miệng, Shudra sinh ra từ chân", để từ đó đặt câu hỏi ai mới là người thật sự làm chủ và đo lường tri thức đó.

Cuộc đấu tranh mở rộng giáo dục và chống lại định kiến đẳng cấp

Vở kịch là lời ca ngợi cuộc chiến mờ nhạt nhưng kiên trì vì giáo dục cho mọi người, đặc biệt là trẻ em gái. Dù ở thời hiện đại không ít khó khăn, nhưng hơn 150 năm trước, công cuộc này còn cam go hơn rất nhiều khi Phule đã dũng cảm mở trường học cho trẻ em gái từ năm 1848, khiến ông bị phản đối kịch liệt bởi những giáo sĩ bảo thủ. Phule kết hôn và dạy vợ mình, Savitribai, trở thành giáo viên nữ đầu tiên của Ấn Độ. Bà bị ném đá trên đường đi dạy nhưng vẫn kiên trì tiến bước đến khi sự thù địch mệt mỏi mà dừng lại.

Những lời dạy của Phule trong bối cảnh phong trào sinh viên hiện nay vẫn giữ nguyên giá trị: "Đừng tranh cãi với thần học, hãy mở một trường học (có thư viện càng tốt)." Thay vì cố gắng thay đổi một hệ thống bảo thủ, Phule chọn cách xây dựng một nền tảng giáo dục mới. Trước cuộc nổi dậy năm 1857, tầng lớp Brahmin và giới quan lại Peshwa thống trị xã hội. Sau đó, các tầng lớp bình dân và thợ thủ công bắt đầu đóng vai trò trong trật tự xã hội mới, theo cách nhìn của Phule là sự giải phóng khỏi trật tự cũ.

Phule và sự sáng tạo khái niệm giai cấp thống nhất chống lại phân chia đẳng cấp

Vở kịch ‘Trutiya Ratna’ sử dụng đối thoại để thể hiện dự án cải cách xã hội hiện đại dưới chế độ thuộc địa của Ấn Độ, một dự án mà Phule gọi là “dự án đối thoại”. Ông còn sáng tạo ra khái niệm “Shudra-Ati-Shudra” – sự liên kết giai cấp lao động và tầng lớp bị áp bức nhằm phản đối sự phân chia gắt gao của hệ thống đẳng cấp.

Advertisement300 × 250

Phule còn dạy vợ mình, Savitribai, để biến cuộc đấu tranh thành di sản kéo dài nhiều thế hệ. Cặp đôi này trở thành biểu tượng biểu tình của các tầng lớp thấp tại Tây Ấn thế kỷ 19, lần đầu đưa tầng lớp nông dân và cả thợ cạo thành một khối xã hội được xem xét trên phương diện giai cấp trong văn học.

Sự ngăn cản giáo dục vẫn tồn tại dưới nhiều hình thức trong xã hội hiện đại

Sự kìm hãm tiếp cận giáo dục mà Phule lên án cách đây hơn một thế kỷ không biến mất mà chỉ thay đổi hình thức. Nhân vật thầy tu trong vở kịch không cần đến bạo lực để cản trở nông dân nghèo vào học; ông ta tận dụng sự mù chữ của họ như một công cụ. Đây cũng chính là phản ánh khi nhiều sinh viên hiện nay phải đấu tranh vì học phí cao, hạn ngạch ghế ngồi và các quy định khó khăn trong việc nhận học bổng, được xem như tạo ra để ngăn cản quyền học tập của những người yếu thế.

Điều đặc biệt là Phule không chọn kẻ thù từ bên ngoài xã hội như đội quân nước ngoài, thiên tai hay đói kém. Kẻ phản diện trong vở kịch là chính người trong xã hội, thầy tu cùng đẳng cấp xã hội, lợi dụng luật lệ, tập tục và sự không biết đọc biết viết của nông dân để thu lợi, minh họa rằng các hình thức bóc lột bền vững không nhất thiết phải vi phạm pháp luật mà chủ yếu là dựa trên sự bất bình đẳng thông tin.

Di sản và bài học cho phong trào thanh niên hiện đại

Dù Phule qua đời năm 1891, phong trào của ông sau đó bị phân rã theo các đường ranh giới phân cấp trong xã hội mà ông từng tìm cách xóa bỏ. Năm năm sau khi ông mất, tổ chức Satyashodhak Samaj của ông đã bỏ phiếu loại trừ người Dalit mà Phule từng đào tạo trở thành nhà tổ chức và nhà văn. Đây là một câu chuyện cảnh báo về sự phức tạp và thử thách trong việc duy trì phong trào xã hội không chỉ dựa vào tên tuổi người sáng lập mà cần sự duy trì bền bỉ.

Câu chuyện về việc dựng tượng Phule ở Pune cũng minh họa sự đối đầu giữa các tầng lớp xã hội. Năm 1924, trong khi thành phố dựng tượng Bal Gangadhar Tilak và Vishnu Shastri Chiplunkar, đề xuất xây dựng tượng Phule đã bị phản đối kịch liệt. Một nhà văn trẻ Dinkarrao Jawalkar đã phát hành tài liệu phản đối mạnh mẽ dẫn tới bị kiện và tù, nhưng người luật sư trẻ BR Ambedkar đã thắng kiện trong phiên phúc thẩm, tuy nhiên ở năm đó tượng Phule vẫn không được dựng tại Pune. Sự chậm trễ này cho thấy sự công nhận và quyền lực thường không được trao miễn phí mà phải đấu tranh để giành lấy, như chính cuộc chiến cho nền giáo dục bình đẳng của Phule từng chỉ ra.

Kết thúc buổi đọc vở kịch, những người tham dự nhận thấy tầm nhìn tiên đoán của Jyotirao Phule và sự cần thiết đưa ‘Trutiya Ratna’ vào chương trình giáo dục như một phần quan trọng để hiểu về nền dân chủ và pháp quyền tại Ấn Độ hiện đại.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Vở kịch ‘Trutiya Ratna’ phản ánh cuộc đấu tranh giành quyền học tập công bằng và giáo dục cho trẻ em gái tại Ấn Độ từ cách đây hơn 150 năm.
  • Phule đã mở trường học cho trẻ em gái và đưa vợ mình trở thành giáo viên nữ đầu tiên, bất chấp sự chống đối từ giới bảo thủ.
  • Hình thức ngăn cản tiếp cận giáo dục hiện nay không dùng bạo lực mà là các rào cản kinh tế, hạn ngạch và chính sách học bổng.
  • Phong trào xã hội do Phule sáng lập sau khi ông mất bị phân hóa và loại trừ các nhóm yếu thế, cho thấy sự duy trì dài hạn đòi hỏi cố gắng liên tục không ngừng.
  • Nỗ lực dựng tượng Phule gặp nhiều trở ngại từ bảo thủ đẳng cấp khiến biểu tượng của ông được thừa nhận muộn màng.

Đăng ký bản tin QMVN