Khó khăn kéo dài trong đàm phán bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông do khác biệt sâu sắc giữa ASEAN và Trung Quốc

Bộ quy tắc ứng xử (Code of Conduct - COC) trong Biển Đông được ASEAN và Trung Quốc đàm phán trong hơn hai thập kỷ qua vẫn chưa có dấu hiệu sẽ sớm kết thúc. Trong khi các quan chức ASEAN, đặc biệt là Ngoại trưởng Philippines Maria Theresa Lazaro, bày tỏ lạc quan về khả năng hoàn tất vào cuối năm 2026, các chuyên gia lại thận trọng với nhận định các khác biệt vẫn tồn tại sâu sắc.

Tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59, bà Lazaro cho biết các bên đều có ý định thúc đẩy và kết thúc quá trình đàm phán bộ quy tắc trong năm nay. Bản tuyên bố chung từ cuộc họp cũng khẳng định sự hài lòng với “đà tiến tích cực bền vững” trong các cuộc thảo luận và kêu gọi các bên tiếp tục nỗ lực hoàn tất bộ quy tắc có hiệu lực và mang tính thực chất, phù hợp với luật quốc tế.

Theo Le Hong Hiep, chuyên gia cao cấp tại Viện Nghiên cứu Đông Nam Á ISEAS-Yusof Ishak, khả năng đạt được bộ quy tắc toàn diện và hiệu quả trong vài tháng tới là rất thấp. Ông đánh giá rằng chỉ có thể có một thỏa thuận mang tính thể hiện ngoại giao, hạn chế về phạm vi và nội dung, nếu dự kiến hoàn thành trong năm nay.

Ông Hiep chỉ ra sự cấp thiết của việc hoàn tất bộ quy tắc nhằm quản lý các căng thẳng đang tiếp diễn giữa Philippines và Trung Quốc. Tuy nhiên, các bất đồng về phạm vi địa lý, tính ràng buộc pháp lý trong bộ quy tắc và vai trò của các cường quốc bên ngoài khiến tiến trình bị cản trở nghiêm trọng.

Trung Quốc và Việt Nam vẫn tiếp tục các hoạt động cải tạo đất và xây dựng đảo nhân tạo ở quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, làm phức tạp thêm tình hình. Theo ông, Bắc Kinh và Hà Nội khó chấp nhận một bộ quy tắc giới hạn các hoạt động của họ trước khi các dự án này hoàn thành.

Các vụ va chạm trên biển, sử dụng súng nước cùng với các cuộc phản đối ngoại giao đã làm gia tăng căng thẳng giữa Trung Quốc và Philippines tại các khu vực như Scarborough và Second Thomas Shoal. Cả hai nước vẫn liên tục cáo buộc nhau có các hành động nguy hiểm và xâm phạm trái phép.

Tại sự kiện bên lề hội nghị, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị cảnh báo quan hệ song phương đang đứng trước ngã rẽ, đồng thời nhấn mạnh Manila nên tránh để các thế lực bên ngoài can thiệp vào các vấn đề khu vực.

Giáo sư Jaime B. Naval, giảng viên Đại học Philippines-Diliman, ghi nhận việc Philippines đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN trong năm nay đã giúp duy trì nhịp đàm phán và giữ vấn đề này trên bàn nghị sự của khối. Tuy nhiên, sự đột phá mang tính thực chất phụ thuộc nhiều vào thái độ hợp tác giữa ASEAN và Trung Quốc để thu hẹp khác biệt còn lại.

Naval nhấn mạnh thách thức hiện tại không chỉ là lựa chọn giữa tốc độ hay nội dung, mà là cần đạt được cả hai, với các vấn đề còn lại bao gồm các quan điểm pháp lý, lợi ích chiến lược và cách nhìn về kiến trúc an ninh trong khu vực.

Dù chưa có tiếng nói chung cơ bản, duy trì đối thoại vẫn rất quan trọng để tạo dựng lòng tin và giảm hiểu lầm giữa các bên.

Ông Pou Sothirak, cựu bộ trưởng và đại sứ Campuchia, nhận định Philippines tuy tích cực thúc đẩy các thành viên ASEAN đối thoại với Trung Quốc nhưng chưa tạo dựng được niềm tin chiến lược với Bắc Kinh. Ngược lại, Manila còn bị cho là làm bất ổn quan hệ với Trung Quốc trong thời gian qua.

Ông Sothirak gọi mối quan hệ Philippines - Trung Quốc hiện tại là “mập mờ” và không kỳ vọng Manila có thể dùng ngoại giao để thống nhất ASEAN nhằm đạt bộ quy tắc được tất cả chấp thuận.

Ông cũng nhấn mạnh vấn đề Biển Đông còn là cuộc cạnh tranh quyền lực giữa Mỹ và Trung Quốc. Bắc Kinh coi Mỹ là bên ngoài, nhưng Washington tiếp tục các hoạt động nhằm bảo vệ tự do hàng hải và củng cố liên minh với các nước Đông Nam Á, khiến Biển Đông trở thành điểm nóng địa chính trị trong cạnh tranh Mỹ - Trung.

Chuyên gia Carlyle Thayer từ Đại học Quốc gia Australia cho biết các cuộc đàm phán kéo dài khiến các bên trong ASEAN có dấu hiệu mệt mỏi. Ông nhìn nhận sự trì hoãn có thể cản trở liên kết sâu hơn với Trung Quốc, nhất là khi căng thẳng thương mại do Mỹ áp thuế làm gián đoạn kinh tế khu vực.

Ông Thayer cho rằng đà tiến gần đây chủ yếu do tác động gián tiếp từ các quyết định chính sách của Mỹ, như việc Tổng thống Donald Trump đưa ra các động thái đối đầu Iran, gây ra khủng hoảng năng lượng tại Đông Nam Á, đặc biệt là Philippines.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, Philippines đã tăng tần suất các cuộc họp đàm phán lên hàng tháng, tuy nhiên, vẫn còn nhiều bất đồng lớn về việc liệu bộ quy tắc có mang tính ràng buộc pháp lý hay không, với sự khác biệt chủ yếu giữa Philippines và Trung Quốc.

Ngày 10/7, Ngoại trưởng Philippines Maria Theresa Lazaro nhấn mạnh Manila dựa trên phán quyết trọng tài năm 2016 làm cơ sở pháp lý và chính sách trong các cuộc đối thoại và thúc đẩy bộ quy tắc ứng xử. Trong khi đó, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ning cùng ngày khẳng định phán quyết này không có hiệu lực và kêu gọi Manila đừng cản trở tiến trình đàm phán bằng phán quyết được cho là “giả tạo”.

Theo các chuyên gia, tiến trình đàm phán COC dù chậm chạp vẫn đóng vai trò quan trọng trong giảm thiểu căng thẳng và thúc đẩy hợp tác trong khu vực Biển Đông đầy biến động.