Một bữa tối “quá thoải mái”
Tháng trước, bên lề Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, ông Paul Spiegel dự một bữa tối cấp cao về tương lai của lãnh đạo nhân đạo, với sự tham gia của quan chức cấp cao Liên Hợp Quốc, chính phủ các nước tài trợ, lãnh đạo các cơ quan viện trợ quốc tế và đại diện các tổ chức tại những nước đang chịu khủng hoảng. Người điều phối hứa hẹn một cuộc thảo luận thẳng thắn và cởi mở.
“Chúng tôi đã không có được điều đó. Chúng tôi có một buổi ăn mừng.” — Paul B. Spiegel
Theo ông, các diễn giả ca ngợi tiến bộ, thừa nhận còn chặng đường dài và cảm ơn lẫn nhau, khiến sự kiện giống một cuộc hội ngộ hơn là một cuộc tự vấn. Với hơn 30 năm làm việc trong lĩnh vực y tế nhân đạo, từ các tổ chức phi chính phủ tại thực địa, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ đến vị trí lãnh đạo tại Cơ quan Tị nạn Liên Hợp Quốc, ông cho rằng hệ thống “giỏi bàn về cải cách nhưng không thể thực hiện nó”.
Hệ thống nhân đạo trong cơn chấn động
Việc Mỹ rút lui khỏi viện trợ đã giáng đòn mạnh vào một lĩnh vực vốn quá tải vì chiến tranh, nạn đói và di dời. Một số con số đáng chú ý:
- Năm nay, Liên Hợp Quốc ước tính 239 triệu người cần viện trợ nhân đạo, đặt mục tiêu tiếp cận 135 triệu người và chỉ ưu tiên trước mắt cho 87 triệu người.
- Hàng trăm nghìn nhân viên trong ngành đã mất việc và nhiều chương trình phải đóng cửa.
- Theo thỏa thuận ký tháng 12/2025, ngân sách nhân đạo của Mỹ, đã bị cắt giảm mạnh, được chuyển qua các quỹ chung do Văn phòng Điều phối các vấn đề nhân đạo (OCHA) quản lý, với khoản cam kết 2 tỷ USD và sau đó thêm 1,8 tỷ USD.
- Các phân tích cho thấy 96% đến 98% số tiền phân bổ ban đầu của OCHA đến tay Liên Hợp Quốc và các tổ chức quốc tế, chỉ 2% đến 4% đến trực tiếp các đối tác địa phương.
Ông Spiegel dẫn ví dụ tại Chad, nơi một tổ chức phi chính phủ quốc tế nhận 4,5 triệu USD tài trợ trực tiếp từ quỹ chung, trong khi các tổ chức địa phương không nhận được gì.
Theo ông, những đợt cắt giảm đột ngột không chuyển giao quyền lực cho địa phương mà ngược lại còn phá hủy các tổ chức nhỏ, vốn không có nguồn dự trữ và quan hệ chính trị như các cơ quan lớn.
“Đảo ngược quyền lực”
Mười năm trước, theo thỏa thuận “Grand Bargain”, các nhà tài trợ và cơ quan viện trợ cam kết chuyển một phần tư nguồn tài trợ nhân đạo trực tiếp nhất có thể cho các tổ chức địa phương và trong nước. Nhưng theo ông Spiegel, hệ thống chưa bao giờ tiến gần tới mục tiêu này. Một ủy ban do ông chủ trì, tham vấn hơn 500 người tại 12 quốc gia bị ảnh hưởng bởi xung đột, đã đưa ra khuyến nghị đầu tiên rất thẳng thắn: đảo ngược quyền lực.
“Tham vấn các nhóm địa phương không phải là địa phương hóa. Giao thầu lại cho họ trong khi các tổ chức quốc tế giữ tiền và ra quyết định cũng không phải là địa phương hóa.” — Paul B. Spiegel
Theo ông, địa phương hóa thực sự đồng nghĩa với việc một số tổ chức quốc tế phải thu nhỏ, từ bỏ chức năng hoặc sáp nhập. Vấn đề là các thể chế được yêu cầu dẫn dắt một cuộc chuyển đổi làm giảm chính ngân sách và quyền lực của mình, và hầu như không ai tự nguyện làm điều đó.
Đề xuất và những tranh luận
Ông Spiegel kêu gọi các nhà tài trợ từ bỏ mục tiêu 25% vốn liên tục không đạt được và cam kết chuyển 50% nguồn tài trợ nhân đạo trực tiếp cho các tổ chức trong nước, cũng như cho chính phủ các nước không phải là bên tham chiến, vào năm 2030, với báo cáo minh bạch theo từng cơ quan. Ông lưu ý người đứng đầu cơ quan nhân đạo Liên Hợp Quốc Tom Fletcher từng nói muốn 70% quỹ chung đến tay các tổ chức địa phương.
Tuy nhiên, những người hoài nghi cho rằng việc chuyển giao nhanh có thể đặt ra thách thức về năng lực quản lý, nguy cơ tham nhũng và tính trung lập tại các vùng xung đột, nơi các tổ chức địa phương có thể chịu sức ép từ các bên tham chiến. Dù vậy, ông Spiegel cảnh báo nếu lãnh đạo ngành nhân đạo không chủ động lựa chọn, chính những đợt cắt giảm sẽ quyết định thay họ.

















