Nơi khởi nguồn của nguồn nước
Mang ủng cao su, bà Carmen Luisa Pérez Arévalo, 55 tuổi, một nữ thủ lĩnh bản địa, bước trên nền đất xốp của páramo Kimsacocha giữa rêu và cỏ dại. Bà chỉ về thác nước Quinuahuayco, nơi bắt nguồn của sông Irquis, chảy về cộng đồng Victoria del Portete quê bà.
Từ nơi đây, nước bắt nguồn cho cộng đồng của chúng tôi.
Theo những người bảo vệ nguồn nước, sông Irquis cung cấp nước cho hơn 12.000 người ở khoảng 30 cộng đồng, và vùng páramo này còn nằm trong lưu vực Paute, nơi có tổ hợp thủy điện đáp ứng 38% nhu cầu điện năng của cả nước. Với bà Pérez, thật khó tưởng tượng mảnh đất dưới chân mình có thể biến mất để trở thành nguồn vàng cho ngành khai khoáng.
Từ cấp phép đến thu hồi
Dự án Loma Larga của DPM Metals (trước đây là Dundee Precious Metals) trải rộng 7.960 ha trên ba nhượng quyền bao quanh Khu giải trí Quimsacocha, thuộc Hệ thống Khu bảo tồn Quốc gia. Hành trình của dự án gắn liền với những dấu mốc quan trọng.
- Năm 2019, 86% người dân huyện Girón bỏ phiếu phản đối khai khoáng; năm 2021, hơn 80% cử tri huyện Cuenca phản đối khai thác kim loại tại các vùng bổ cập nước ngầm.
- Ngày 25/6/2025, Bộ Môi trường vẫn cấp giấy phép môi trường cho giai đoạn khai thác, khiến hơn 100.000 người xuống đường ở Cuenca ngày 16/9/2025.
- Tháng 10/2025, dưới áp lực của cuộc tuần hành “Dòng sông thứ năm” và các báo cáo của chính quyền địa phương, trường đại học, chính phủ thu hồi giấy phép.
“Dòng sông thứ năm” là cái tên mà người dân đặt cho phong trào, ám chỉ bốn con sông chảy qua Cuenca, như thể dòng người tuần hành chính là con sông thứ năm của thành phố.
Vùng páramo vẫn bị rào chắn
Cách thủ phủ Azuay hai giờ đi xe và thêm một giờ đi bộ, lối vào páramo Kimsacocha, nay được gọi là Loma Larga, vẫn bị chắn bằng xích. Một miếng dán ghi “đã bị thu hồi và hủy bỏ” che lên tấm biển “Cấm vào.
Tài sản tư nhân”, nhưng nhân viên công ty vẫn quan sát người dân địa phương, và dấu vết của các hoạt động thăm dò vẫn còn giữa những đám cỏ.
Chúng tôi đang đứng ở điểm số không, đây gần như là miệng mỏ. Hậu quả sẽ là thảm họa.
Ông Sigcha, chủ tịch Liên đoàn các tổ chức bản địa và nông dân Azuay (FOA), kể rằng cuộc đấu tranh bắt đầu từ năm 1994, khi người dân phát hiện những người lạ trên núi và biết rằng khu vực đã được nhượng quyền từ năm 1991. Đến đầu những năm 2000, khi giai đoạn thăm dò nâng cao bắt đầu, phong trào phản đối càng mạnh mẽ.
Hai góc nhìn về rủi ro
DPM Metals chưa trả lời câu hỏi của phóng viên, nhưng trên website, công ty phủ nhận tác động tới khu bảo tồn, cho rằng có một lớp đá không thấm nước ngăn cách các hồ với khu mỏ, và dự án được thiết kế để kiểm soát toàn bộ nước tiếp xúc với hoạt động khai thác.
Dù mỏ nằm trong vùng bổ cập nước của huyện Cuenca, dự án sẽ không sử dụng nước từ các lưu vực này.
Ông Lizardo Zhagüi, chủ tịch Ban quản lý nước sạch Tarqui và Victoria del Portete, cho rằng mọi thứ đều kết nối qua các con suối, và khi xe tải, đường sá xâm nhập, páramo sẽ bị phá hủy. Một nghiên cứu của công ty cấp nước thành phố Cuenca kết luận việc khai thác không khả thi vì nguy cơ ô nhiễm và đe dọa nguồn nước sạch. Ngay cả khoảng cách tới khu bảo tồn cũng gây tranh cãi: công ty nói là 6 km đường đi bộ, còn kế hoạch quản lý chính thức của khu bảo tồn ghi 600 mét.
“Dòng sông thứ năm” vẫn chảy
Năm nay, bà Pérez cùng các phụ nữ bản địa lại dẫn đầu dòng người tuần hành từ phía bắc thủ phủ Azuay về trung tâm. Theo sau họ là hàng chục nghìn người, cùng giương cao một thông điệp chung.
Không có vàng vẫn sống được, nhưng không có nước thì chết.
Bà Ligia Pugo, người đã đấu tranh 32 năm vì Kimsacocha, cho biết nhiều người nghĩ rằng việc thu hồi giấy phép đồng nghĩa mỏ sẽ không quay lại, nhưng thực tế không phải vậy. Cuối cuộc tuần hành, phái đoàn của ông Sigcha trao “Ủy nhiệm Dòng sông thứ năm” cho chính quyền tỉnh, yêu cầu hủy các nhượng quyền, tôn trọng kết quả hai cuộc trưng cầu ý dân và kiểm soát khai thác trái phép.














