Sân khấu lớn nhường ánh sáng cho người thợ
Es Devlin từng tạo những thế giới thị giác cho Olympic London, sân khấu nhạc và kịch, nơi hàng nghìn khán giả cùng nhìn một hình ảnh. Tại Homo Faber, bà dùng quy mô ấy để dẫn từng người đến một câu hỏi thân mật hơn. Theo cuộc phỏng vấn với The New York Times, bà muốn mượn ánh sáng kết nối nhiều ngôn ngữ thủ công mà không biến tác phẩm thành những món đồ vô danh. Triển lãm “An Island of Light” diễn ra từ ngày 1 đến 30 tháng 9 tại Fondazione Giorgio Cini, trên đảo San Giorgio Maggiore. Đơn vị tổ chức xác nhận 15 không gian, hơn 700 đồ vật, hơn 500 nghệ nhân và hơn 70 quốc gia; những con số ấy mô tả độ rộng, không phải thước đo giá trị từng bàn tay.
Ba phòng đầu đưa khách qua một xưởng tưởng tượng: bàn làm việc, đồ nghề và các vật liệu dường như bị bỏ lại giữa chừng. Một đoạn phim chỉ cho thấy đôi tay đang tạo tác, rồi căn phòng sáng hơn mở ra với chân dung người làm. Cách sắp đặt đổi điểm nhìn từ món đồ sang cuộc đời đứng sau nó. Ở một phòng khác, nghệ nhân làm việc trước mắt công chúng và thành phẩm của họ sau đó được trưng bày. Khi thấy quá trình ấy, người xem có thêm cách hiểu cả vẻ đẹp lẫn những lần thử hỏng mà tủ kính hoàn thiện thường giấu đi.
Vật liệu bình thường, thời gian không thể tua nhanh
Những tác phẩm đất sét, giấy, rơm, cát, gỗ và thủy tinh trong triển lãm nhắc rằng kỹ năng không xuất hiện khi một ý tưởng được đặt tên. Nó đi qua nhiệt độ, lực bàn tay, tính khó chiều của vật liệu và nhiều giờ lặp lại.
Devlin kể bà từng ngồi đọc lời tự giới thiệu của những người thợ trong danh bạ của Michelangelo Foundation, thay vì chỉ lướt hình tác phẩm. Bà nhận ra sự tò mò dẫn họ tìm một cách tạo hình mới hoặc thay đổi cách đối xử với thế giới xung quanh. Bởi vậy, triển lãm dùng hình ảnh làm cánh cửa dẫn tới vật thể, chứ không để hiệu ứng thị giác thay thế vật thể.
Điểm gây tranh luận là nhiều hiện vật mong muốn được chạm vào, nhưng quy định trưng bày đòi hỏi giữ khoảng cách để bảo vệ chúng. Những buổi trình diễn trực tiếp và hoạt động có người hướng dẫn, theo danh mục chính thức, giúp lấp phần nào khoảng trống ấy. Chúng cho phép khách hỏi vì sao một sợi được dệt theo cách này, một vết cắt phải đi theo chiều kia, hoặc một vật liệu có thể được tái sử dụng ra sao. Giá trị giáo dục nằm ở việc nhìn thấy lựa chọn của người thợ, không chỉ ở lời tán dương chung chung dành cho “đồ thủ công”.
Giữ dấu vết con người trong thời đại máy móc
Devlin gắn việc sáng tạo với cơ thể: bà nói vẽ cũng là cách bà suy nghĩ. Nhận xét ấy vang lên khi các công cụ AI có thể tạo hình nhanh hơn nhiều công đoạn thủ công. Điều này không chứng minh máy móc không có chỗ trong sáng tạo; nó nhắc rằng một chiếc bình có nguồn gốc vật liệu, quyết định của người làm và quan hệ với nơi vật liệu được lấy ra. Nếu chỉ xem kết quả dưới dạng hình ảnh trên màn hình, ta dễ quên lao động và điều kiện sinh thái đã làm nó tồn tại. Triển lãm cho khách một nhịp chậm để hỏi ai làm, học ở đâu, mất bao lâu và nghề ấy sống nhờ điều gì.
Sự tồn tại của một nghề không thể chỉ dựa vào một tháng triển lãm đẹp. Người làm cần người học, khách hàng biết trả giá xứng đáng và cơ sở truyền dạy cho thế hệ sau. Homo Faber có nguồn lực của một quỹ gắn với thế giới hàng xa xỉ; điều ấy giúp tạo sân khấu quốc tế, đồng thời khiến câu hỏi về tiếp cận và sinh kế càng cần được đặt ra. Khi ánh đèn tắt, điều còn lại đáng kể nhất sẽ là những mối quan hệ mới giữa người làm và người dùng, nơi một vật không bị tách rời khỏi đôi tay tạo ra nó.

















