Nghịch lý của thời đại
Nhiều thế kỷ qua, các nhà tư tưởng đã đưa ra những cách lý giải khác nhau cho sức hấp dẫn của chế độ chuyên chế. Triết gia Thomas Hobbes cho rằng người dân coi bạo chúa là người bảo hộ. Hannah Arendt tin rằng những người cô đơn, lạc lối tìm thấy mục đích sống trong chủ nghĩa toàn trị. Một số nhà khoa học xã hội cho rằng con người có thiên hướng đòi hỏi sự đồng nhất.
Trong khi đó, các nhà khoa học chính trị thường tập trung vào các yếu tố cấu trúc như kiểm soát truyền thông hay vai trò của giới tinh hoa trong việc định hướng dư luận. Nghiên cứu mới tiếp cận vấn đề theo chiều ngược lại: từ niềm tin của người dân đi lên, thay vì từ cách lãnh đạo thao túng đám đông.
“Niềm tin nguyên thủy” – một lĩnh vực mới
Tiến sĩ Jer Clifton, nhà khoa học nghiên cứu cấp cao tại Đại học Pennsylvania, bắt đầu từ năm 2012 xây dựng danh mục các “niềm tin nguyên thủy”, tức những giả định nền tảng về cách mỗi người nhìn nhận cuộc sống. Ông đã xác định được 26 niềm tin như vậy, trong đó có niềm tin rằng thế giới công bằng hay thế giới nguy hiểm.
Giáo sư Martin Seligman, người được coi là cha đẻ của tâm lý học tích cực và từng hướng dẫn ông Clifton, gọi đây là một lĩnh vực hoàn toàn mới, lấy cảm hứng từ liệu pháp nhận thức hành vi. Câu hỏi lớn là liệu những niềm tin ấy có thể thay đổi hay không.
“Nó định hình lại cách ta hiểu chủ nghĩa độc đoán đến từ đâu.” Jer Clifton
Thứ bậc – yếu tố dự báo mạnh nhất
Các thế hệ nhà tâm lý học trước cho rằng chủ nghĩa độc đoán bắt nguồn từ nỗi sợ một thế giới nguy hiểm. Nhưng khi ông Clifton và cộng sự Nicholas Kerry, nhà tâm lý học chính trị người Anh, kiểm tra nhiều niềm tin hơn, họ phát hiện một động lực mạnh hơn. Những phát hiện chính gồm:
- Nghiên cứu năm 2023 cho thấy người theo xu hướng tự do và bảo thủ nhìn nhận mức độ an toàn của thế giới gần như nhau, nhưng người bảo thủ có xu hướng tin vào thế giới phân tầng thứ bậc cao hơn hẳn.
- Nghiên cứu mới với hàng nghìn người tham gia tại Mỹ, Anh, Italy và Hàn Quốc cho thấy niềm tin vào thứ bậc là yếu tố dự báo mạnh nhất cho sự ủng hộ chủ nghĩa độc đoán.
- Người tin vào thứ bậc dễ ủng hộ một “đội trưởng cứng rắn” sẵn sàng bẻ cong luật lệ dân chủ để bảo vệ cái gọi là trật tự tự nhiên.
Theo ông Kerry, niềm tin này không chỉ áp dụng cho con người mà còn cho ý tưởng và cả các loài sinh vật, tất cả xoay quanh ý niệm rằng có những thứ quan trọng và giá trị hơn những thứ khác.
Từ lịch sử đến chính trường hiện đại
Nhà khoa học chính trị Erica Frantz của Đại học bang Michigan liên hệ hiện tượng này với các tranh luận thời Khai sáng, khi tư tưởng đề cao xã hội truyền thống và trật tự thứ bậc xuất hiện như phản ứng trước chủ nghĩa tự do. Thế kỷ 20 chứng kiến tư duy thứ bậc gắn liền với các chế độ của Hitler, Mussolini và Stalin, vốn củng cố quyền lực bằng các hệ thống xã hội phân tầng.
Ngày nay, theo bài viết, dấu ấn của tư duy thứ bậc vẫn hiện diện trong diễn ngôn chính trị ở nhiều nước, từ Nga, Trung Quốc đến Mỹ. Giáo sư Steven Levitsky của Đại học Harvard, người nghiên cứu chủ nghĩa độc đoán tại hàng chục quốc gia, nhận định:
“Con người càng nhìn thế giới theo thứ bậc thì càng không tốt cho dân chủ.” Steven Levitsky
Con đường dẫn tới khoan dung
Ông Clifton nhấn mạnh rằng tư duy thứ bậc không tự động dẫn đến chủ nghĩa độc đoán, và việc là người bảo thủ không biến ai thành người ủng hộ bạo chúa. Người ta hoàn toàn có thể nhìn thấy thứ bậc trong thế giới nhưng chọn không sống theo nhận thức đó vì lý do đạo đức hay tâm linh.
Một nghiên cứu năm nay mang lại tín hiệu khả quan. Những người từng ủng hộ vụ bạo loạn tại Đồi Capitol ngày 6/1/2021 được yêu cầu chụp ảnh những điều họ trân trọng trong 10 ngày, rồi viết rằng chúng chỉ là một phần nhỏ trong vô vàn điều quan trọng trên thế giới. Sau đó, mức độ sẵn sàng ủng hộ bạo lực chính trị của họ giảm so với nhóm đối chứng. Chuyên gia Jennifer McCoy của Đại học bang Georgia đánh giá đây là đóng góp hữu ích, mang lại hy vọng.













