Malaysia công bố thỏa thuận hồi hương Rohingya sang Myanmar

Tại một sự kiện vận động tranh cử ở Negeri Sembilan hôm 5/6, Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim thông báo nước này đã đạt được thỏa thuận với Myanmar về việc tiếp nhận trở lại 5.000 người Rohingya đang cư trú tại Malaysia. Ông Anwar cho biết, trước đây Myanmar từng từ chối nhận lại nhóm người này, nhưng nhờ quan hệ song phương tốt đẹp, phía Myanmar đã đồng ý tiếp nhận. Tuy nhiên, Thủ tướng không tiết lộ ai là bên cam kết, địa điểm trả về cụ thể hay sự đồng thuận của người tị nạn trong kế hoạch này.

Lo ngại nguy cơ hồi hương cưỡng bức và vi phạm nhân quyền

Thông báo của Malaysia chỉ áp dụng với một phần rất nhỏ trong số hơn 126.000 người Rohingya được Liên Hợp Quốc đăng ký tại nước này, nhưng đây là một trong những nỗ lực hiếm hoi nhằm đưa người tị nạn thiểu số trở về nước gốc. Điều này gây ra mối lo ngại sâu sắc từ các tổ chức nhân quyền, bởi Myanmar vẫn chìm trong xung đột và phần lớn người Rohingya chưa được công nhận quyền công dân.

Debbie Stothard, điều phối viên tổ chức ủng hộ dân chủ Altsean-Burma, cho rằng việc hồi hương bắt buộc sẽ vi phạm nguyên tắc không hồi cư (non-refoulement), vốn cấm đưa người tị nạn trở về những nơi họ có thể bị bức hại hoặc tổn hại nghiêm trọng. Bà cảnh báo người về nước có thể phải đối mặt với tuyển quân bắt buộc, giam giữ tùy tiện, tra tấn và lao động cưỡng bức, do bạo lực và xung đột chưa có dấu hiệu hạ nhiệt ở Myanmar.

Bạo lực kéo dài và tình trạng nhân đạo nghiêm trọng tại Myanmar

Dữ liệu do Altsean-Burma tổng hợp từ dự án Armed Conflict Location and Event Data cho thấy trong sáu tháng đầu năm 2026, Myanmar ghi nhận hơn 5.400 vụ đụng độ vũ trang và tấn công dân thường, làm gần 1.625 thường dân thiệt mạng và 1.416 đợt không kích xảy ra. Liên Hợp Quốc mới đây cho biết hơn 16 triệu người tại Myanmar cần hỗ trợ nhân đạo, gần 3,8 triệu người phải di dời do chiến sự và hạn chế đi lại cũng như cứu trợ.

Advertisement300 × 250

Tỉnh Rakhine, nơi nhiều người Rohingya từng sinh sống, vẫn là chiến trường giữa quân đội Myanmar và Quân đội Arakan. Tình hình này càng khiến việc đảm bảo an toàn cho người hồi hương trở nên khó khăn và đầy bất trắc.

Phản ứng của các chuyên gia và giới chính trị

Moe Thuzar, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện ISEAS - Yusof Ishak ở Singapore, nhận định chính quyền quân sự Myanmar đang tìm cách mở rộng quan hệ ngoại giao để khẳng định vị thế đại diện chính thức của Myanmar trên trường quốc tế. Bà nhấn mạnh ASEAN đã theo dõi tình hình hồi hương Rohingya và điều kiện nhân đạo từ trước cuộc đảo chính năm 2021, nhưng chưa đạt được tiến bộ đáng kể trong việc đảm bảo quyền hồi hương an toàn, tự nguyện.

Charles Santiago, đồng chủ tịch Nhóm nghị sĩ ASEAN vì Nhân quyền, chỉ trích Malaysia không nên coi việc này như thành tựu ngoại giao nếu không chứng minh được người tị nạn được đảm bảo an toàn, quyền công dân và sự tự nguyện trong hồi hương. Ông cảnh báo đây có thể là một thất bại về mặt đạo đức nếu không có các cam kết nghiêm túc.

Áp lực lên hệ thống tị nạn và các động thái của chính quyền Malaysia

Tuyên bố của Thủ tướng Anwar xuất hiện chỉ hai ngày sau khi chính quyền Malaysia bắt giữ hơn 100 người Rohingya tập trung trước văn phòng Cao ủy Liên Hiệp Quốc về Người tị nạn (UNHCR) tại Kuala Lumpur để tìm kiếm hỗ trợ, sau khi họ bị trục xuất khỏi nhà tại bang Penang. Trong số này, 109 người giữ giấy tờ hợp lệ của UNHCR được thả và di chuyển tới nơi ở có người thân hoặc người quen ở Kuala Lumpur, Selangor và Penang.

Tình hình ngày càng căng thẳng với người Rohingya tại Malaysia, khi những thông tin sai lệch và ngôn từ thù địch trên mạng đã gây ra những vụ quấy rối và đóng cửa trường học cộng đồng dành cho trẻ em không được nhận vào hệ thống giáo dục chính thức. Malaysia không ký Công ước người tị nạn năm 1951 và chưa có luật pháp công nhận chính thức quyền của người tị nạn, khiến nhiều người giữ thẻ UNHCR không được phép làm việc hay học ở trường công và dễ bị bắt theo luật di trú.

Chính phủ Malaysia mới đây yêu cầu UNHCR tạm ngừng ghi danh tị nạn mới trong khi triển khai chương trình chứng nhận quốc gia Dokumen Pendaftaran Pelarian. Ngoại trưởng Mohamad Hasan còn tuyên bố có thể xem xét lại sự hiện diện của UNHCR nếu cơ quan này không hợp tác trong việc kiểm tra chặt chẽ hơn các đối tượng tị nạn.

Trong khi đó, UNHCR khẳng định tiếp tục hỗ trợ khung pháp lý tị nạn quốc gia của Malaysia và nhấn mạnh rằng việc hồi hương người Rohingya phải dựa trên sự lựa chọn tự nguyện, có thông tin đầy đủ và đảm bảo an toàn, nhân phẩm.

Khủng hoảng Rohingya ngoài Myanmar

Hiện có khoảng 1,2 triệu người Rohingya cư trú ở Bangladesh, chủ yếu tại các trại tị nạn ở Cox’s Bazar. Xung đột leo thang và hỗ trợ nhân đạo giảm dần đã thúc đẩy nhiều người thực hiện các hành trình nguy hiểm qua biển Andaman. LHQ ghi nhận hơn 500 người, phần lớn là Rohingya, đã mất tích hoặc thiệt mạng trong những sự cố liên quan đến tàu thuyền xuất phát từ Rakhine thời gian gần đây.

Phóng viên của This Week in Asia đã liên hệ với UNHCR và Ngoại trưởng Mohamad Hasan để lấy phản hồi nhưng chưa nhận được câu trả lời.