Lời chỉ trích từ Tokyo
Tháng 7 năm nay, ông Hideki Makihara, cựu Bộ trưởng Tư pháp Nhật Bản từng tham gia dự án, viết trên mạng xã hội X rằng điều nổi bật trong các cuộc đàm phán là sự liều lĩnh lặp đi lặp lại của phía Ấn Độ. Ông cho rằng phía Ấn Độ thay đổi cam kết liên tục, theo đuổi lợi ích riêng đến phút chót, và khẳng định nguyên nhân dự án chậm trễ hoàn toàn nằm ở New Delhi.
Họ không giữ lời hứa, bất kể thế nào.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Ấn Độ Randhir Jaiswal bác bỏ, gọi đó là quan điểm cá nhân khác xa sự thật và cho biết các cuộc thảo luận giữa hai nước đang tiến triển tốt. Tháng 9, một quan chức cấp cao Nhật Bản nói với tờ The Hindu rằng tiến độ dự án chưa đáp ứng kỳ vọng ban đầu của Tokyo, nhưng hiện công việc đang diễn ra đều đặn.
Một thập kỷ, chưa một hành khách
Năm 2015, hai nước nhất trí xây dựng tuyến cao tốc nối Mumbai và Ahmedabad, với khoản vay ưu đãi từ Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) chiếm khoảng 81% chi phí ước tính ban đầu, lãi suất 0,1% và thời hạn 50 năm. Dự án được xem là trọng tâm trong nỗ lực hiện đại hóa đường sắt của Thủ tướng Narendra Modi. Tuy nhiên, hành trình của nó gặp nhiều trắc trở:
- Mục tiêu hoàn thành ban đầu là năm 2022, nhưng bị lỡ do thủ tục giải phóng mặt bằng kéo dài và đại dịch Covid-19.
- Chi phí ước tính tăng từ khoảng 1.080 tỷ rupee lên khoảng 1.980 tỷ rupee.
- Đoạn tuyến ưu tiên đầu tiên dự kiến bắt đầu khai thác từ năm 2027.
Hiện nhiều đoạn đường ray trên cao đã thành hình và chính phủ cho biết toàn bộ đất đai cần thiết đã được thu hồi. Ông Masafumi Shukuri, người đứng đầu Hiệp hội Đường sắt Cao tốc Quốc tế, cho rằng cần nhìn nhận sự chậm trễ trong bối cảnh quy mô dự án: ngay cả Nhật Bản, với hơn 60 năm kinh nghiệm, cũng khó hoàn thành một tuyến dài 500 km trong 10 năm.
Bất đồng về công nghệ
Theo kế hoạch ban đầu, Nhật Bản cung cấp ba hợp phần chính: tàu Shinkansen, hệ thống tín hiệu và trung tâm điều hành, còn Ấn Độ phụ trách xây dựng. Phía Nhật lập luận rằng Shinkansen vận hành như một hệ thống tích hợp, trong đó tàu, tín hiệu và quy trình vận hành được thiết kế để phối hợp với nhau, và đó là chìa khóa của an toàn và đúng giờ.
Tuy nhiên, thế hệ tàu Shinkansen E10 vẫn đang được phát triển và dự kiến chỉ sẵn sàng vào đầu thập niên 2030, thậm chí không sớm hơn năm 2034 theo một quan chức Ấn Độ. Năm 2024, New Delhi quyết định không chờ đợi mà khởi động dịch vụ bằng tàu tự sản xuất. Công ty nhà nước BEML cùng Nhà máy Toa xe Integral đang chế tạo những đoàn tàu đạt tốc độ tối đa 280 km/h, thấp hơn mức 320 km/h dự kiến, trong khuôn khổ các sáng kiến “Make in India” và “Ấn Độ tự cường”.
Tranh cãi quanh hệ thống tín hiệu
Vấn đề gây tranh cãi nhất là tín hiệu. Theo tờ Financial Times, việc Ấn Độ trao một hợp đồng tín hiệu quan trọng cho tập đoàn Siemens của Đức đã khiến các doanh nghiệp Nhật do JR East dẫn đầu thất vọng. Ấn Độ chuyển sang Hệ thống Điều khiển Tàu châu Âu (ETCS), một tiêu chuẩn mở đang được sử dụng với nhiều biến thể ở Hàn Quốc, Đài Loan, Trung Quốc và châu Âu.
Phía Nhật lo ngại việc kết hợp hạ tầng Nhật với tín hiệu châu Âu và tàu Ấn Độ là một cấu hình chưa từng được kiểm chứng như một hệ thống tích hợp. Ấn Độ khẳng định thiết bị được đặt hàng theo tiêu chuẩn quốc tế, và ông Jaiswal cho biết New Delhi chưa nhận được đề nghị nào từ phía Nhật cho hệ thống tín hiệu.
Quan hệ vẫn vững hơn đường ray
Điều đang được đặt cược vượt xa tuyến Mumbai – Ahmedabad. Chính phủ Ấn Độ đã xác định bảy hành lang cao tốc dài gần 4.000 km cho tương lai, với tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 16.000 tỷ rupee. Tuyến đầu tiên có thể trở thành khuôn mẫu cho cả mạng lưới. Với Ấn Độ, sự linh hoạt trong công nghệ gắn với khát vọng xây dựng ngành công nghiệp trong nước; với Nhật Bản, giữ tính toàn vẹn của hệ thống và vai trò doanh nghiệp Nhật là cốt lõi.
Dù vậy, không chính phủ nào muốn bất đồng làm chệch hướng quan hệ song phương. Tại hội nghị thượng đỉnh ở New Delhi hồi tháng 7, Thủ tướng Nhật Sanae Takaichi nói hai nước nên phát triển quan hệ “như anh chị em”. Tuyên bố chung tái khẳng định dự án là biểu tượng hợp tác hàng đầu, Nhật Bản hiểu mục tiêu khai thác năm 2027 của Ấn Độ và sẵn sàng hợp tác cho mạng lưới cao tốc quốc gia dài 7.000 km. Một nhà ngoại giao Ấn Độ nhận xét quan hệ hai nước đang tiến nhanh hơn cả chính đoàn tàu cao tốc.
