Cánh đồng “nổi loạn” ở Gamarthe
Theo Le Monde, cánh đồng của ông Iñaki Berhocoirigoin, 47 tuổi, ở làng Gamarthe mang một vẻ “nổi loạn”. Giữa những thân ngô cao tới 4 mét vươn lên trời, những cây thấp bé, cong queo vẫn tranh nhau đưa bắp ra ánh nắng. Hạt ngô khi thì vàng đồng, khi thì đỏ rượu vang, khác xa màu vàng quen thuộc của những cánh đồng ngô công nghiệp, đã đem lại cho giống ngô cái tên “đỏ lớn” xứ Basque.
“Ở đây lộn xộn hơn, nhưng cũng có nhiều sự sống và sự đa dạng hơn.” — Iñaki Berhocoirigoin
Đầu tháng 10, ông chuẩn bị thu hoạch 3 héc-ta ngô trên trang trại, nơi ông cũng nuôi bò và lợn. Vùng chân núi xứ Basque này vẫn giữ những nét truyền thống, nơi bò vẫn mang sừng và mái nhà vẫn lợp ngói đỏ.
Từ máng ăn gia súc trở lại bàn ăn
Mười bốn nông dân trong vùng đã quyết định phục hồi giống ngô “cổ” này. Khác với phần lớn ngô trồng ở Pháp, ngô grand roux không ưu tiên dùng cho chăn nuôi. Ông Jon Harlouchet, người sáng lập hiệp hội Arto Gorria, với chiếc mũ nồi đen quen thuộc, khẳng định mục tiêu của nhóm.
“Dự án của chúng tôi là đưa giống ngô này trở lại trung tâm bữa ăn của con người.” — Jon Harlouchet
Ngô grand roux được xay thành bột để làm “taloa”, loại bánh ngô truyền thống của người Basque, cũng như bánh quy hay món polenta. Theo các nhà phân phối, trước mỗi vụ thu hoạch, những bắp đẹp nhất được chọn lại làm giống cho năm sau, giúp nông dân giữ quyền tự chủ về hạt giống.
Năng suất thấp, giá trị cao
Giống ngô cổ khác biệt rõ rệt so với mô hình ngô công nghiệp đang thống trị nước Pháp. Theo Le Monde:
- Hai phần ba sản lượng ngô của Pháp dùng cho chăn nuôi.
- Phần lớn ngô được trồng từ hạt giống lai được chứng nhận, mua mới mỗi năm và chịu sự bảo hộ sở hữu trí tuệ.
- Nông dân không thể gieo lại hạt giống lai năm sau mà không trả phí bản quyền.
- Các giống lai cho năng suất khoảng 10 tấn mỗi héc-ta, trong khi ngô grand roux chỉ đạt 2 đến 3 tấn.
Bà Claire Tailfer, người quản lý bộ sưu tập ngô tại trung tâm bảo tồn nguồn gen thực vật của Viện Nghiên cứu Quốc gia về Nông nghiệp, Thực phẩm và Môi trường Pháp (INRAE), giải thích rằng các giống lai cho đến nay chủ yếu được chọn lọc vì năng suất.
Ngược lại, các giống cổ mang sự đa dạng di truyền lớn hơn, điều có thể trở thành lợi thế trước những biến động khó lường của khí hậu.
Hạt giống được cứu từ một tu viện
Theo trang About Basque Country và nhà cung cấp hạt giống Kokopelli, giống ngô này được trồng ở phía bắc xứ Basque từ thế kỷ 16 và từng là cây lương thực cơ bản của vùng trong nhiều thế kỷ. Ngô và khoai tây, đều có nguồn gốc từ châu Mỹ, đã tạo nên một cuộc cách mạng nông nghiệp ở vùng đất núi non vốn khó trồng các loại ngũ cốc khác.
Đến cuối thế kỷ 20, giống ngô gần như biến mất trước sự lấn át của các giống lai năng suất cao. Ông Harlouchet đã tìm lại hạt giống tại một tu viện ở tỉnh Gipuzkoa, phía nam dãy Pyrénées, thuộc xứ Basque của Tây Ban Nha, từ thập niên 1990, và từ đó cùng các nông dân khác từng bước nhân giống, phục hồi.
Lời đáp trước biến đổi khí hậu
Theo Le Monde, canh bạc của nhóm nông dân không hề khiến họ hối tiếc trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ rệt và các cuộc khủng hoảng địa chính trị. Giống ngô cổ được cho là chống chịu tốt hơn trước các đợt nắng nóng, trong khi việc tự chủ hạt giống giúp nông dân bớt phụ thuộc vào các tập đoàn và biến động của thị trường đầu vào.
Tuy nhiên, năng suất thấp đồng nghĩa với việc giống ngô cổ khó thay thế ngô công nghiệp ở quy mô lớn. Thành công của nó phụ thuộc vào việc xây dựng thị trường cho các sản phẩm chất lượng cao, sẵn sàng trả giá xứng đáng cho hương vị, câu chuyện văn hóa và giá trị môi trường mà nó mang lại.
