Con số 80% và câu hỏi về 20% còn lại
Ngoại trưởng Philippines Theresa Lazaro cho biết các bên đạt đồng thuận sơ bộ đối với khoảng bốn phần năm nội dung dự thảo. Trong năm chủ tịch ASEAN của Philippines, tiến trình được đẩy nhanh qua nhiều vòng đàm phán và cuộc họp quan chức cấp cao. Đây là dấu hiệu cho thấy đối thoại vẫn hoạt động, ngay cả khi căng thẳng trên biển chưa giảm.
Tuy nhiên, tỷ lệ đoạn văn đã xử lý không tương đương với tỷ lệ bất đồng chính trị đã được giải quyết. Những điều khoản khó nhất có thể chỉ chiếm vài dòng nhưng quyết định một quốc gia có phải thay đổi hành vi trên thực địa hay không. Bởi vậy, những người theo dõi đàm phán cảnh báo không thể đánh giá một hiệp định chỉ bằng số phần trăm hoàn thành.
Vấn đề thực chất là liệu COC chỉ khuyến khích kiềm chế hay còn quy định nghĩa vụ cụ thể, cách xử lý vi phạm và kênh giảm leo thang khi tàu các bên đối mặt nhau. Nếu không có các cơ chế đáng tin cậy, việc ký một văn bản vẫn có thể để nguyên khoảng cách giữa cam kết và hành động.
Luật biển và các lợi ích khó dung hòa
Các quốc gia trong khu vực không có cùng nhận thức về chủ quyền đối với đảo, đá và phạm vi quyền tài phán trên biển. Việt Nam, Philippines, Malaysia, Brunei và Trung Quốc có những yêu sách chồng lấn; Indonesia cũng bảo vệ các quyền biển phù hợp với Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) tại khu vực liên quan.
Phán quyết trọng tài năm 2016 trong vụ Philippines kiện Trung Quốc kết luận yêu sách về quyền lịch sử vượt quá giới hạn UNCLOS trong khu vực đường chín đoạn không có cơ sở pháp lý. Trung Quốc không chấp nhận phán quyết. Khác biệt đó tiếp tục phủ bóng lên mọi nỗ lực thiết kế quy tắc chung.
Một COC hữu ích cần làm giảm nguy cơ va chạm mà không làm suy yếu UNCLOS hoặc mặc nhiên giải quyết tranh chấp chủ quyền chưa được thống nhất. Đây là bài toán pháp lý tinh tế: các bên có thể đồng ý cách ứng xử trong lúc vẫn giữ nguyên lập trường về lãnh thổ.
Singapore nhận lại hồ sơ nhiều kỳ vọng
Tổng thư ký ASEAN Kao Kim Hourn bày tỏ kỳ vọng đàm phán có thể kết thúc năm 2027, khi Singapore đảm nhiệm chức chủ tịch luân phiên. Với truyền thống thúc đẩy đối thoại và vị thế không phải bên yêu sách lãnh thổ tại Trường Sa, Singapore có điều kiện tổ chức thương lượng kỹ thuật và xây dựng cầu nối giữa những quan điểm khác biệt.
Dẫu vậy, chủ tịch luân phiên không thể tự mình quyết định thay các thành viên. ASEAN gồm nhiều nền kinh tế với lợi ích an ninh, thương mại và quan hệ với Trung Quốc không giống nhau. Sự đồng thuận phải được hình thành từ những nước có tranh chấp trực tiếp cũng như những nước ưu tiên duy trì ổn định khu vực.
Bên cạnh câu chữ của COC, các bước thiết thực như đường dây liên lạc khẩn cấp, quy trình tiếp cận an toàn trên biển và công khai thông tin sự cố có thể tạo lòng tin. Các biện pháp đó không thay thế giải pháp chính trị, nhưng giúp hạn chế nguy cơ một va chạm nhỏ trở thành khủng hoảng lớn.
Hòa bình phải được cảm nhận trên mặt biển
Biển Đông là tuyến hàng hải quan trọng, đồng thời là nơi nhiều cộng đồng phụ thuộc vào nghề cá và tài nguyên biển. Những cuộc tranh cãi về vùng nước không chỉ diễn ra trong phòng họp: chúng có thể ảnh hưởng đến đường đi của tàu, an toàn lao động của ngư dân và môi trường sinh thái.
Các báo cáo về va chạm, sử dụng vòi rồng và hoạt động tuần tra quanh những khu vực tranh chấp làm gia tăng đòi hỏi về quy tắc có hiệu lực thật. Song những cáo buộc trong từng vụ việc cần được xác minh riêng, thay vì mặc nhiên coi tuyên bố một bên là kết luận đã được kiểm chứng.
Thước đo quan trọng nhất của COC không phải lễ ký kết, mà là liệu ngư dân có thể trở về an toàn, các lực lượng trên biển có kênh xử lý bất đồng và các quốc gia có tiếp tục đối thoại trong khủng hoảng hay không. Một thỏa thuận tốt cần đủ rõ ràng để được thực hiện, đủ công bằng để được tôn trọng.
















