Một tuyến hàng hải, cú chấn động toàn cầu
Eo biển Hormuz từng vận chuyển khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày trước khủng hoảng. Khi giao thông qua cửa ngõ nối Vịnh Ba Tư với thị trường quốc tế bị đứt gãy, những quốc gia cách chiến sự hàng nghìn kilômét vẫn phải chịu giá nhiên liệu và chi phí vận tải tăng mạnh. Tác động lan sang khí đốt, nguyên liệu hóa dầu, hàng không và những mặt hàng thiết yếu dùng năng lượng trong sản xuất. Vấn đề vì thế không chỉ nằm ở giá một thùng dầu mà ở khả năng hoạt động ổn định của cả nền kinh tế.
Theo báo cáo của IEA, đến tháng 11/2026, tổng lượng nguồn cung bị mất cộng dồn từ vùng Vịnh lên tới 2,8 tỷ thùng dầu và 60 tỷ mét khối khí đốt. Tổ chức này nhấn mạnh các kho dự trữ và biện pháp ứng cứu đã góp phần hấp thụ cú sốc, song sức ép ngày càng dồn lên người tiêu dùng. Giá năng lượng cao có thể buộc gia đình cắt giảm chi tiêu và doanh nghiệp trì hoãn đầu tư, trong khi các quốc gia nghèo có rất ít dư địa ngân sách để hỗ trợ.
IEA không khẳng định eo biển sẽ mất vai trò trong mọi tương lai. Trong một kịch bản rủi ro hàng hải kéo dài, sự kết hợp giữa đường ống tránh eo biển, nguồn khai thác thay thế và giảm nhu cầu có thể hạ lượng dầu cần đi qua Hormuz từ khoảng 20 triệu thùng/ngày trước khủng hoảng xuống 8,5 triệu vào năm 2030, rồi dưới 2 triệu vào năm 2035. Đây là kết quả mô hình theo điều kiện giả định, không phải dự báo chắc chắn.
Điện mặt trời và điện hạt nhân bước lên tuyến đầu
Các chính phủ đang nhìn năng lượng sạch qua lăng kính an ninh quốc gia. Một tấm pin mặt trời lắp trong nước không thể xóa mọi rủi ro, nhưng có thể giảm lượng nhiên liệu phải mua liên tục từ bên ngoài.
Điện hạt nhân cung cấp nguồn phát ổn định; pin lưu trữ và mạng điện liên kết giúp điều phối lúc nắng, gió thay đổi. IEA nhận thấy cú sốc năm 2026 đã thúc đẩy sự quan tâm tới điện mặt trời, xe điện và pin ở nhiều thị trường.
Dù vậy, chuyển đổi không diễn ra chỉ bằng việc dựng thêm nhà máy điện. Phải có lưới truyền tải, thiết bị lưu trữ, kỹ sư lành nghề, vốn dài hạn và cơ chế giá bảo vệ người thu nhập thấp. Sự phụ thuộc vào khoáng sản chiến lược và chuỗi cung ứng thiết bị cũng có thể tạo ra điểm nghẽn mới. Đa dạng hóa vì vậy cần được hiểu rộng hơn việc thay một loại nhập khẩu nhiên liệu bằng một loại nhập khẩu công nghệ.
Nhà kinh tế và nhà hoạch định chính sách đồng thời phải giải một bài toán khó: lựa chọn nào rẻ nhất trong ngắn hạn có thể không bền vững trong hai thập kỷ. Nếu chỉ chú trọng mua nhiên liệu khi giá hạ, một quốc gia dễ trở lại thế bị động. Ngược lại, đầu tư điện sạch mà bỏ quên khả năng vận hành của lưới điện cũng có thể khiến sự cố và mất điện làm xói mòn niềm tin xã hội.
Than đá: tấm đệm khẩn cấp hay sự trì hoãn tốn kém?
Tại những nền kinh tế châu Á có trữ lượng than lớn, khủng hoảng làm sống lại lập luận duy trì nhà máy điện than như nguồn dự phòng khi nhập khẩu dầu và khí gặp nguy hiểm. Quan điểm này phản ánh nhu cầu có điện liên tục cho bệnh viện, nhà máy và hàng triệu hộ gia đình. Nhưng điện than đồng thời phát thải khí nhà kính và ô nhiễm không khí, gây tổn thất sức khỏe mà bảng giá nhiên liệu chưa chắc phản ánh đầy đủ.
IEA ghi nhận than đang có thêm động lực, song chưa kết luận xu hướng đó sẽ kéo dài. Chính sách phải phân biệt giữa vận hành dự phòng trong thời kỳ khẩn cấp với đầu tư vào tài sản phát thải cao trong nhiều thập kỷ. Sự khác biệt ấy quyết định liệu biện pháp cứu nguy hôm nay có biến thành gánh nặng chi phí, sức khỏe và khí hậu trong tương lai hay không.
COP31 và câu hỏi điện sạch cho mọi người
Tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, chương trình nghị sự COP31 đặt điện khí hóa ở vị trí trung tâm. Nước chủ nhà thúc đẩy mục tiêu nâng tỷ trọng điện trong tổng năng lượng tiêu thụ cuối cùng của thế giới lên 35% vào năm 2035, so với mức chỉ hơn một phần năm hiện nay. Điện hóa phương tiện giao thông, sưởi ấm và hoạt động công nghiệp có thể giảm nhu cầu đốt nhiên liệu trực tiếp, nhưng lợi ích khí hậu phụ thuộc rất nhiều vào cách sản xuất điện.
Những người ủng hộ chuyển đổi nhanh cho rằng khủng hoảng phơi bày cái giá thật của lệ thuộc nhiên liệu hóa thạch. Các nhà phê bình nhắc rằng một mục tiêu tỷ trọng điện không tự động bảo đảm điện đó được tạo ra bằng năng lượng ít phát thải. Trong khi nắng nóng làm tăng nhu cầu làm mát, trách nhiệm của chính phủ không chỉ là cung cấp thêm điện mà còn khiến hóa đơn có thể chi trả, hạ tầng đủ sức chống chịu và công bằng chuyển đổi trở thành điều kiện thiết yếu.
Thông điệp căn bản của IEA không phải là tương lai đã được định đoạt. Những kịch bản khác nhau cho thấy lựa chọn hôm nay về đầu tư, quy định và hợp tác quốc tế có thể dẫn đến kết quả rất khác nhau. Đó cũng là lý do an ninh năng lượng và giảm phát thải cần được hoạch định cùng nhau, thay vì coi hai mục tiêu là đối thủ.

















