Khó tiếp cận xét nghiệm chuẩn đoán tại cơ sở y tế ban đầu ở châu Phi

Báo cáo "Diagnostics Deficit: Funding, Access, and Preparedness Gaps in African Health Systems" do các tổ chức PATH và Impact Global Health công bố gần đây cho thấy khoảng 50% các xét nghiệm chuẩn đoán được cấp phép cho sáu bệnh dịch ưu tiên thuộc nhóm dễ dịch bùng phát của Africa Centres for Disease Control and Prevention (Africa CDC) không thể áp dụng tại các cơ sở y tế ban đầu trên khắp châu Phi. Nguyên nhân chính là do hầu hết xét nghiệm này đòi hỏi hạ tầng phòng thí nghiệm chuyên sâu thường không có ở các điểm khám chữa bệnh tuyến đầu.

Các bệnh được nghiên cứu bao gồm Mpox, sốt xuất huyết (dengue), tả, viêm màng não do vi khuẩn, sốt rét và Ebola. Đáng chú ý, riêng Ebola có tới 88% xét nghiệm approved phụ thuộc vào phòng thí nghiệm chuyên ngành, khiến việc áp dụng ở các trung tâm y tế tuyến dưới gặp khó khăn lớn.

Ảnh hưởng của thiếu hụt xét nghiệm chuẩn đoán trong phát hiện và kiểm soát dịch

Vai trò của xét nghiệm nhanh là rất quan trọng trong việc phát hiện sớm dịch bệnh, hướng dẫn điều trị và ngăn chặn lây lan. Tuy nhiên, việc thiếu hụt phương tiện xét nghiệm ở các cơ sở y tế tuyến đầu, nơi bệnh nhân thường đến khám đầu tiên, đang làm suy yếu đáng kể khả năng giám sát và ứng phó khẩn cấp trên toàn lục địa.

Sự phát triển không đồng đều và giảm đầu tư cho nghiên cứu chẩn đoán

Báo cáo đã đánh giá 577 sản phẩm xét nghiệm được cấp phép cho sáu bệnh trên, cùng 59 sản phẩm đang trong quá trình phát triển. Tuy số lượng sản phẩm tăng, năng lực đổi mới lại tập trung chủ yếu vào hai bệnh là sốt xuất huyết và Mpox, chiếm 84% sản phẩm trên thị trường và đang nghiên cứu.

Advertisement300 × 250

Trong khi đó, sán lọc cho tả và viêm màng não - hai bệnh được Africa CDC xếp vào nguy cơ cao - chỉ có 7 sản phẩm được phê duyệt hoặc đang phát triển cho mỗi loại.

Bên cạnh đó, khoảng 288 trong tổng số xét nghiệm được cấp phép đòi hỏi phòng xét nghiệm lâm sàng, hạn chế khả năng sử dụng tại các trung tâm y tế cơ sở. Đặc biệt, xét nghiệm cho Ebola và Mpox vẫn phần lớn phải dựa vào phòng lab chuyên môn, trái ngược với 83% xét nghiệm sốt rét có thể dùng tại cơ sở y tế ban đầu.

Quỹ đầu tư nghiên cứu và phát triển (R&D) cho các phương tiện chuẩn đoán này cũng giảm đáng kể. Theo số liệu G-FINDER, đầu tư hàng năm cho 6 căn bệnh này đã giảm gần 4 triệu USD từ năm 2015, từ khoảng 55 triệu USD chỉ còn dưới 26 triệu USD trong năm 2024. Chu kỳ tăng giảm theo mùa dịch bệnh khiến mức đầu tư không ổn định, khiến các nước châu Phi dễ bị tổn thương trước các dịch bệnh mới bùng phát.

Ý kiến chuyên gia về tình hình đầu tư và tiếp cận xét nghiệm

Sabastine Wakdok, Giám đốc Nghiên cứu tại Impact Global Health, nhận định sự sụt giảm đầu tư cho nghiên cứu chẩn đoán cho thấy hệ thống nghiên cứu không theo kịp với nguy cơ dịch bệnh ngày càng tăng ở châu Phi. Ông cảnh báo việc tài trợ tập trung chủ yếu vào các đợt bùng phát rồi giảm mạnh sau đó khiến lục địa vẫn luôn trong tình trạng thiếu chuẩn bị.

Bernard Aryeetey, Giám đốc cấp cao về Advocacy and Policy của PATH, nhấn mạnh thách thức không chỉ là phát triển công nghệ mới mà còn là làm thế nào để các xét nghiệm này tiếp cận được người dân và các cơ sở y tế cần thiết. Ông cảnh báo nếu những rào cản về tiếp cận, chi phí, triển khai và sản xuất không được giải quyết, tình trạng tử vong hiện vẫn sẽ tiếp diễn dù có nhiều công cụ xét nghiệm hiệu quả.

Khuyến nghị nhằm cải thiện năng lực xét nghiệm và phòng chống dịch

Báo cáo đề xuất cần có đầu tư ổn định, lâu dài từ cả trong nước và quốc tế cho nghiên cứu xét nghiệm, thay vì chỉ dựa vào quỹ khẩn cấp khi dịch bùng phát. Các chính phủ châu Phi được kêu gọi tăng ngân sách quốc gia dành cho lĩnh vực này, trong khi các nhà tài trợ toàn cầu cần cung cấp hỗ trợ dài hạn dự đoán được.

Điều phối của Africa CDC trong chiến lược an ninh y tế lục địa phải coi lĩnh vực xét nghiệm là trụ cột trọng yếu. Các nhà nghiên cứu và nhà sản xuất cũng cần tập trung phát triển sản phẩm phù hợp cho các cơ sở y tế ban đầu thay vì chỉ hướng tới công nghệ cần phòng lab phức tạp.

Để thúc đẩy tiếp cận xét nghiệm, cơ quan quản lý thuốc châu Phi nên thống nhất quy trình thẩm định để sản phẩm được phê duyệt tại một nước có thể dễ dàng được cấp phép tại các nước khác. Dù năng lực sản xuất thiết bị xét nghiệm của châu Phi đã tăng với khả năng sản xuất trên 500 triệu đơn vị mỗi năm, các khó khăn về nhu cầu thị trường yếu, quy định phân mảnh, nguồn vốn hạn chế và thiếu hỗ trợ hệ sinh thái vẫn cản trở hoạt động sản xuất quy mô lớn.

Bài báo kết luận rằng tuy châu Phi đã mở rộng được danh mục sản phẩm xét nghiệm trong những năm gần đây, việc nâng cao khả năng tiếp cận, khả năng chi trả, sản xuất và phân phối vẫn là điều kiện tiên quyết để tăng cường năng lực ứng phó dịch bệnh trong tương lai.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Khoảng 50% xét nghiệm chuẩn đoán cho sáu bệnh ưu tiên không thể dùng tại cơ sở y tế ban đầu ở châu Phi do thiếu phòng thí nghiệm.
  • Đầu tư nghiên cứu xét nghiệm giảm gần 4 triệu USD mỗi năm kể từ năm 2015, ảnh hưởng đến sự chuẩn bị chống dịch của châu Phi.
  • Đợt bùng phát Ebola năm 2026 bị trì hoãn phát hiện 10 ngày do xét nghiệm hiện tại chưa phù hợp.
  • Phần lớn xét nghiệm cho Ebola và Mpox đòi hỏi phòng thí nghiệm chuyên ngành, giới hạn khả năng sử dụng tại tuyến đầu.
  • Báo cáo kêu gọi tăng đầu tư dài hạn và phát triển xét nghiệm phù hợp với cơ sở y tế tuyến đầu để nâng cao an ninh y tế châu Phi.

Đăng ký bản tin QMVN